Thực thi quyền sở hữu trí tuệ, không chỉ dừng ở các đợt cao điểm

Thực thi quyền sở hữu trí tuệ, thước đo của môi trường đầu tư

Trong nhiều năm, chính sách sở hữu trí tuệ của Việt Nam chủ yếu tập trung vào hoàn thiện thể chế và tạo điều kiện thuận lợi cho việc xác lập quyền đối với sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp hay quyền tác giả. Tuy nhiên, cùng với kinh tế số phát triển mạnh, giá trị của doanh nghiệp ngày càng được quyết định bởi công nghệ, dữ liệu, thương hiệu và các tài sản vô hình, việc được cấp văn bằng bảo hộ mới chỉ là bước khởi đầu.

Yêu cầu này đang được hiện thực hóa bằng những hành động quyết liệt của Chính phủ. Thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đấu tranh, ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an, lực lượng Quản lý thị trường, Hải quan và các địa phương triển khai đợt cao điểm kiểm tra, xử lý vi phạm trên phạm vi cả nước.

Chỉ trong chưa đầy một tháng, từ ngày 31/5 đến ngày 24/6/2026, các lực lượng chức năng đã phát hiện 1.276 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; xử lý hành chính 1.140 vụ; khởi tố 42 vụ án hình sự; tổng số tiền xử phạt hơn 13,5 tỷ đồng, giá trị hàng hóa vi phạm trên 32,5 tỷ đồng.

Lực lượng chức năng phát hiện các lô hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (Ảnh: Cục Hải quan)

Song song với hoạt động kiểm tra, xử lý, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đẩy mạnh vai trò hỗ trợ chuyên môn cho các lực lượng thực thi. Cục Sở hữu trí tuệ đã cung cấp hàng chục ý kiến chuyên môn, xác nhận thông tin sở hữu công nghiệp phục vụ điều tra, xử lý vi phạm; đồng thời phối hợp xây dựng Chương trình phối hợp hành động về thực thi quyền sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030. Đây được xem là nền tảng để hình thành cơ chế phối hợp thống nhất giữa các cơ quan thay vì xử lý riêng lẻ như trước đây.

Một trong những bước đi đáng chú ý là việc Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với Bộ Công an và các cơ quan liên quan xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Trên cơ sở dữ liệu thu thập từ quá trình triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg, hệ thống dự kiến sẽ tích hợp thông tin về xử lý vi phạm hành chính, hình sự, kết quả giám định, đối tượng quyền sở hữu trí tuệ và các vụ việc điển hình. Khi được đưa vào vận hành, cơ sở dữ liệu này sẽ giúp các lực lượng thực thi chia sẻ thông tin nhanh hơn, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả phối hợp, đặc biệt đối với các vụ việc có tính chất liên ngành hoặc xảy ra trên môi trường số.

Đây cũng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số xuyên biên giới phát triển mạnh.

Trong nền kinh tế công nghiệp, lợi thế cạnh tranh chủ yếu đến từ nguồn lực và quy mô sản xuất. Nhưng trong nền kinh tế tri thức, lợi thế ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, thương hiệu, dữ liệu và tài sản trí tuệ. Chính vì vậy, năng lực bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành một trong những tiêu chí quan trọng để các nhà đầu tư đánh giá chất lượng môi trường đầu tư của một quốc gia.

Những năm gần đây, Việt Nam liên tục hoàn thiện thể chế nhằm đáp ứng các cam kết trong CPTPP, EVFTA và nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Luật Sở hữu trí tuệ được sửa đổi, bổ sung theo hướng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế; hệ thống văn bản hướng dẫn từng bước được hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp và người dân trong quá trình xác lập quyền.

Riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, Cục Sở hữu trí tuệ đã tiếp nhận gần 90.000 đơn đăng ký sở hữu công nghiệp, tăng hơn 20% so với cùng kỳ; xử lý trên 115.000 đơn và cấp gần 40.000 văn bằng bảo hộ. Cùng với đó, số thủ tục hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp đã giảm từ 57 xuống còn 31 thủ tục; tổng thời gian giải quyết giảm khoảng 55%; tỷ lệ hồ sơ trực tuyến duy trì khoảng 80%. Những kết quả này phản ánh sự cải thiện rõ rệt về chất lượng phục vụ và cho thấy nhận thức của doanh nghiệp đối với tài sản trí tuệ đang ngày càng được nâng cao.

Tuy nhiên, một hệ thống pháp luật hiện đại sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu cơ chế thực thi đủ mạnh. Điều các nhà đầu tư quan tâm không chỉ là quyền sở hữu trí tuệ được pháp luật ghi nhận, mà còn là khả năng những quyền đó được bảo vệ kịp thời và hiệu quả khi xảy ra xâm phạm. Một sáng chế chỉ thực sự có giá trị khi không bị sao chép trái phép; một thương hiệu chỉ tạo dựng được uy tín khi hàng giả, hàng nhái được ngăn chặn; còn một tác phẩm sáng tạo chỉ trở thành tài sản khi quyền tác giả được bảo vệ trên cả môi trường truyền thống lẫn không gian số.

Hướng tới văn hóa thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Mặc dù những kết quả bước đầu rất tích cực, nhưng thực tế cho thấy vi phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến ngày càng phức tạp, trong khi yêu cầu thực thi ngày càng cao.

Nếu như trước đây, các hành vi xâm phạm chủ yếu diễn ra trên thị trường truyền thống dưới dạng sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng nhái thì hiện nay vi phạm đang dịch chuyển mạnh lên môi trường số. Từ việc sao chép phần mềm, phát tán trái phép phim, âm nhạc, sách điện tử đến giả mạo nhãn hiệu trên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội hay các nền tảng xuyên biên giới, phương thức vi phạm ngày càng tinh vi và khó kiểm soát.

Không ít website vi phạm được đặt máy chủ ở nước ngoài, thường xuyên thay đổi tên miền hoặc sử dụng công nghệ che giấu thông tin để né tránh cơ quan chức năng. Trong khi đó, việc thu thập chứng cứ điện tử, xác định chủ thể vi phạm và phối hợp xử lý với cácnền tảng xuyên biên giới vẫn còn nhiều khó khăn. Điều này đòi hỏi năng lực thực thi không chỉ dựa vào biện pháp hành chính truyền thống mà phải được hỗ trợ bởi công nghệ số, dữ liệu lớn và các công cụ phân tích hiện đại.

Bên cạnh đó, sự kết nối dữ liệu giữa các lực lượng như công an, hải quan, quản lý thị trường, thanh tra và cơ quan sở hữu trí tuệ vẫn chưa thật sự đồng bộ. Việc chia sẻ thông tin giữa các cơ quan còn phụ thuộc nhiều vào quy trình thủ công, trong khi Việt Nam chưa có một cơ sở dữ liệu thống nhất về thực thi quyền sở hữu trí tuệ để phục vụ công tác cảnh báo, phân tích và theo dõi các vụ việc trên phạm vi cả nước.

Ở góc độ thể chế, một số quy định pháp luật cũng cần tiếp tục được hoàn thiện để theo kịp tốc độ phát triển của nền kinh tế số. Nhiều hành vi xâm phạm trên môi trường mạng, đặc biệt liên quan đến trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và các mô hình kinh doanh mới, đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật cũng như cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi.

Nhận diện rõ những thách thức đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 186/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/7/2026, sửa đổi nhiều quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp theo hướng tăng tính răn đe, đồng thời tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi.

Một dấu mốc có ý nghĩa chiến lược đối với công tác sở hữu trí tuệ là việc Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 51-KL/TW ngày 17/6/2026 về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới.

Lần đầu tiên, sở hữu trí tuệ được xác định không chỉ là một lĩnh vực quản lý chuyên ngành mà là nguồn lực quốc gia, gắn trực tiếp với năng lực tự chủ chiến lược, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Kết luận đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang xây dựng hệ sinh thái sở hữu trí tuệ đồng bộ; hoàn thiện thể chế phù hợp với nền kinh tế số; thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu; nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và từng bước hình thành văn hóa tôn trọng sáng tạo trong toàn xã hội.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý nhà nước hay lực lượng thực thi, mà trở thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức nghiên cứu, trường đại học và toàn xã hội.

Tại hội nghị sơ kết thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg vào tháng 6/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương không được dừng lại ở kết quả bước đầu mà phải mở ngay một đợt cao điểm mới, rà soát toàn diện tình hình và đấu tranh quyết liệt hơn, nhất là tập trung vào môi trường số và thương mại điện tử - nơi vi phạm đang có xu hướng dịch chuyển mạnh.

Mỗi bộ, ngành, địa phương được yêu cầu xây dựng hoặc rà soát kế hoạch hành động theo nguyên tắc "rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả”, với mục tiêu chung là nâng tổng số vụ phát hiện, xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ trong năm 2026 tăng ít nhất 20% so với năm 2025 trên tất cả các khâu.

Con đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm, từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số đến xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và tăng cường hợp tác quốc tế. Nhưng mục tiêu cuối cùng không chỉ là phát hiện và xử lý nhiều vụ vi phạm hơn, mà là hình thành văn hóa thực thi quyền sở hữu trí tuệ, nơi mọi chủ thể đều tôn trọng thành quả sáng tạo, mọi hành vi xâm phạm đều bị phát hiện và xử lý kịp thời, việc bảo vệ tài sản trí tuệ trở thành chuẩn mực ứng xử trong hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Khi văn hóa ấy được bồi đắp, sở hữu trí tuệ sẽ thực sự trở thành nguồn lực phát triển, đổi mới sáng tạo có thêm động lực và năng lực cạnh tranh quốc gia được củng cố bền vững trong kỷ nguyên số.

Ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, quyết tâm chính trị mạnh mẽ từ cấp cao nhất, cùng những kết quả hành động cụ thể, quyết liệt trên thực tế vừa qua là lời khẳng định rõ ràng nhất việc Việt Nam đang nghiêm túc xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, tôn trọng sáng tạo, là nền tảng không thể thiếu cho một nền kinh tế phát triển nhanh, bền vững và tự chủ trong giai đoạn mới.