Mở thêm cánh cửa đến với di sản Chăm

Du khách quốc tế tham quan Bảo tàng Điêu khắc Chăm

 Từ những hiện vật nghìn năm đến không gian số

Chuyển đổi số đang từng bước làm thay đổi cách Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị di sản. Công nghệ không phải đích đến, mà là công cụ nâng cao hiệu quả bảo tồn, đồng thời mở thêm những trải nghiệm thuận tiện, sinh động cho công chúng.

Những ngày đầu tháng 8.2026, chị Võ Thị Thanh Mai, du khách đến từ Hà Nội, cùng gia đình tham quan Bảo tàng Điêu khắc Chăm. Trước mắt chị là những bộ sưu tập đặc sắc với nhiều hiện vật có giá trị. Bên cạnh phần thuyết minh trực tiếp của hướng dẫn viên, các thành viên trong đoàn có thể chủ động tìm hiểu sâu hơn qua hệ thống thuyết minh tự động đa ngôn ngữ, tham quan ảo và quét mã QR để tra cứu thông tin. “Tôi thấy rất thuận tiện, khi muốn biết sâu hơn về các hiện vật thì chỉ cần quét mã QR là có đầy đủ thông tin”, chị Mai bày tỏ.

Trải nghiệm ấy cho thấy công nghệ đang trở thành một phần ngày càng rõ nét trong hành trình khám phá bảo tàng. Từ việc quan sát hiện vật tại chỗ, người xem có thể tiếp cận thêm nhiều lớp thông tin, qua đó hiểu rõ hơn về lịch sử, nghệ thuật và văn hóa Champa.

Theo bà Lê Thị Thu Trang, Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, công tác số hóa hiện vật đang được triển khai đồng bộ. Đến nay, đơn vị đã cập nhật đầy đủ các trường dữ liệu của 2.569 hiện vật lên Nền tảng tài nguyên số ngành Văn hóa và Thể thao. Đáng chú ý, Bảo tàng phối hợp với Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn số hóa 3D 32 hiện vật, trong đó có 4 Bảo vật Quốc gia gồm Đài thờ Mỹ Sơn E1, Tượng Ganesha, Tượng Shiva Mỹ Sơn C1 và Phù điêu Đản sinh Brahma.

Số hóa vừa tạo thêm phương thức lưu trữ, quản lý dữ liệu, vừa mở khả năng đưa di sản vượt khỏi giới hạn của không gian trưng bày. Những hiện vật vốn chỉ có thể chiêm ngưỡng trực tiếp nay từng bước có thêm “đời sống” trên môi trường số, phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá.

Thực tế, việc ứng dụng công nghệ phục vụ khách tham quan đã được Bảo tàng triển khai từ khá sớm. Năm 2017, Hệ thống tham quan Bảo tàng và di tích Chăm 3D được đưa vào sử dụng trên các thiết bị kiosk tại khu trưng bày, cho phép du khách khám phá hiện vật của Bảo tàng và 7 điểm di tích Chăm tiêu biểu trong không gian ảo. Đến năm 2019, hệ thống thuyết minh tự động bằng công nghệ quét mã QR tiếp tục được triển khai. Hiện ứng dụng lưu trữ, cung cấp hơn 80 nội dung về các phòng trưng bày và hiện vật bằng ba ngôn ngữ Việt, Anh, Pháp.

Năm 2021 đánh dấu một bước tiến mới khi Bảo tàng Điêu khắc Chăm trở thành bảo tàng đầu tiên của Việt Nam được giới thiệu trên nền tảng Google Arts & Culture. Từ đó, những giá trị của di sản Champa có thêm cơ hội tiếp cận công chúng quốc tế, mở rộng phạm vi quảng bá từ không gian trưng bày thực tế sang môi trường số.

Quét mã QR để tra cứu thông tin di sản

Không gian số mở rộng cánh cửa di sản

Nếu số hóa hiện vật tạo nền tảng dữ liệu, thì đổi mới cách kể chuyện là bước đưa những dữ liệu ấy đến gần hơn với công chúng. Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng xác định chuyển đổi số trong truyền thông không dừng ở đầu tư thiết bị, mà còn là đổi mới cách xây dựng, lưu trữ và truyền tải nội dung di sản.

Theo đó, đơn vị từng bước phát triển hệ thống truyền thông đa nền tảng gồm website, Facebook, TikTok và YouTube. Nội dung về hiện vật, di tích, văn hóa và nghệ thuật Champa được thể hiện dưới nhiều hình thức như video ngắn, infographic, hình ảnh và các câu chuyện gắn với di sản. Cách làm này giúp nội dung bảo tàng tiếp cận gần hơn với những nhóm công chúng thường xuyên sử dụng nền tảng số, đặc biệt là giới trẻ. Di sản vì thế không chỉ hiện diện trong các phòng trưng bày, mà còn đi vào những không gian quen thuộc của đời sống hằng ngày.

Trong lĩnh vực giáo dục, những ứng dụng mới cũng đang mở thêm hướng tiếp cận. Bảo tàng hiện nghiên cứu sử dụng AI trong thiết kế học liệu giáo dục di sản dành cho trẻ em; đồng thời xây dựng “Hệ thống thuyết minh tự động tích hợp chatbot AI”, hướng tới nâng cao chất lượng trải nghiệm tham quan.

Khi được triển khai hiệu quả, các ứng dụng sẽ giúp người tham quan chủ động đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin và tiếp nhận nội dung theo nhu cầu. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế cá nhân hóa trải nghiệm, khi mỗi nhóm khách có thể lựa chọn cách khám phá di sản khác nhau.

Theo bà Lê Thị Thu Trang, thời gian tới, hoạt động tham quan bằng công nghệ số sẽ tiếp tục được mở rộng thông qua dự án “Bảo tàng Đà Nẵng thông minh” đang được đề xuất. Dự án dự kiến xây dựng không gian trưng bày 3D trực tuyến, cho phép công chúng tham quan từ xa các khu trưng bày. Cùng với đó, hệ thống kính VR/AR sẽ được tích hợp tại chỗ, giúp khách trải nghiệm các phòng trưng bày ảo, kể cả những không gian sáng tạo không tồn tại trong thực tế.

Theo định hướng của Bảo tàng, khi dự án “Bảo tàng Đà Nẵng thông minh” được triển khai và vận hành, người dân, du khách sẽ có thêm nhiều cách tiếp cận, khám phá và trải nghiệm di sản. Công nghệ không thay thế giá trị nguyên bản của hiện vật, mà trở thành cầu nối giúp di sản được hiểu sâu hơn, lan tỏa rộng hơn, qua đó nâng cao hiệu quả bảo tồn, giáo dục và quảng bá các giá trị văn hóa của thành phố.