Ký ức ngày Giải phóng

Với nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Trần Mạnh Thường, sinh năm 1936, kỷ niệm về ngày 10-10-1954 không chỉ là một ngày lịch sử ông may mắn được chứng kiến mà còn sống mãi trong những bức ảnh ông sưu tầm, gìn giữ trong nhiều năm qua.

NSNA Trần Mạnh Thường bên tư liệu sách ảnh và những bức ảnh về Hà Nội.

Hà Nội đẹp và lạ lắm!

Căn nhà nhỏ của NSNA Trần Mạnh Thường có rất nhiều sách, 1/3 trong số đó là sách ảnh và tư liệu về Hà Nội. Với ông, đó là những kỷ vật vô giá. "Quá trình làm biên tập tại Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin giúp tôi có cơ hội sưu tập, lưu giữ những bức ảnh về Hà Nội do các thế hệ nhiếp ảnh gia khác ghi lại, đặc biệt là trong ngày Giải phóng Thủ đô 10-10-1954", ông bộc bạch.

Nhớ lại thời điểm năm 1953, khi mới 18 tuổi, ông Trần Mạnh Thường từ Quảng Bình theo bố ra Việt Bắc và công tác tại Ngân hàng Quốc gia Việt Nam. Khoảng 3-4 ngày trước khi Hà Nội được giải phóng, ông đã có mặt ở Ngọc Hồi. Sáng 10-10-1954, ông cùng đoàn cán bộ ngân hàng vào nội thành Hà Nội, đúng ngày các đơn vị quân đội tiến vào từ các cửa ô, tiếp quản Thủ đô trong sự chào đón của nhân dân.

Từ sáng sớm, người Hà Nội trong những bộ trang phục đẹp, mang cờ hoa và ảnh Bác Hồ đứng dọc hai bên phố, vẫy chào đoàn quân chiến thắng. Cờ hoa được trang hoàng trên các công sở, trường học, bệnh viện và khắp phố phường. Đoàn xe đầu tiên chở Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh Đại đoàn 308, Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Hà Nội và bác sĩ Trần Duy Hưng, Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Hà Nội tiến vào trung tâm thành phố qua phố Hàng Đào. Tiếp đó là các cánh quân bộ binh, pháo binh, cơ giới của Trung đoàn Thủ đô, Đại đoàn 308 từ các cửa ô tiến vào thành phố. Đến 15h, còi Nhà hát Lớn Hà Nội nổi lên một hồi dài. Đông đảo nhân dân Hà Nội tập trung về sân Cột cờ dự lễ chào cờ lịch sử.

Với ông Thường, hình ảnh những người lính trong đoàn quân tiến về Thủ đô để lại ấn tượng sâu đậm. “Lúc ấy nhìn bộ đội mặc quân phục chỉnh tề, thắt lưng, đai, súng ống đầy đủ, đội hình lại ngay ngắn, tôi thấy rất oai hùng”, ông kể.

Nhưng Hà Nội trong ngày đầu giải phóng với ông còn là “đẹp và lạ lắm”. Cái đẹp, cái lạ trước hết là sự bình yên. Không còn tiếng máy bay, không còn cảnh mọi người phải chạy xuống hầm trú ẩn. Đó cũng là một thế giới hoàn toàn khác với vùng rừng núi kháng chiến mà chàng trai 18 tuổi từng biết. Đó là góc Tràng Tiền - Hàng Bài, nơi có một hiệu đồng hồ lớn; những que kem, những gánh phở buổi sớm, buổi tối.

“Có những người bán phở dừng lại gần đền Bà Kiệu, đặt gánh xuống, mùi phở theo gió lan ra. Mùa thu Hà Nội có một mùi hương nồng nàn đến lạ, sau này tôi mới biết đó là mùi hoa sữa”, ông nhớ lại.

Từ người chứng kiến đến người lưu giữ

Cuối năm 1958, Bộ Văn hóa tuyển một số học sinh, cán bộ sang Cộng hòa Dân chủ Đức học tập, phục vụ việc xây dựng Xưởng phim Cổ Loa. Đoàn khi ấy có khoảng 120 người, Trần Mạnh Thường cùng 4 người khác được phân vào học nhiếp ảnh tại Đại học Nhiếp ảnh. Sau khoảng 5 năm học cả ngoại ngữ và chuyên môn, ông trở về nước, làm việc tại Xưởng phim Đèn chiếu khoảng 1 năm, rồi chuyển về Nhà xuất bản Mỹ thuật - Âm nhạc, sau đổi thành Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin.

Công việc của ông khi ấy chủ yếu liên quan đến lịch, sách ảnh và bưu ảnh. Chính công việc này đưa ông đến với nhiều bức ảnh của các nhiếp ảnh gia nổi tiếng về ngày tiếp quản Thủ đô Hà Nội năm 1954.

Theo NSNA Trần Mạnh Thường, số người trực tiếp cầm máy ghi lại sự kiện khi ấy không nhiều, gồm các phóng viên từ chiến khu trở về, nhiếp ảnh gia tại Hà Nội và một số phóng viên nước ngoài, trong đó có phóng viên tạp chí Life, BBC... Trong số những tác phẩm được công bố, ông đặc biệt ấn tượng với những bức ảnh ghi lại thời khắc quân Pháp rút khỏi Hà Nội của cố nghệ sĩ nhiếp ảnh Triệu Đại, phóng viên ảnh Báo Quân đội nhân dân.

Cùng với đó, nhiếp ảnh gia Vũ Minh ghi lại cảnh nhân dân Thủ đô xuống đường đón đoàn quân chiến thắng và hình ảnh bác sĩ Trần Duy Hưng đứng trên xe mui trần, vẫy tay chào đồng bào Hà Nội.

Còn nghệ sĩ Hữu Cây đã chụp được những khoảnh khắc quân đội tiến vào tiếp quản và nhiều hoạt động trong ngày 10-10 với những bức ảnh “Một đơn vị của Trung đoàn Thủ đô, Đại đoàn 308, giương cao lá cờ “Quyết chiến Quyết thắng” do Chủ tịch Hồ Chí Minh trao tặng, tham dự lễ chào cờ”, “Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Tư lệnh Đại đoàn 308, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội, đọc lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch gửi đồng bào tại lễ chào cờ đầu tiên trong ngày giải phóng Thủ đô”.

Bộ ảnh của nghệ sĩ Nguyễn Duy Kiên để lại cho ông nhiều ấn tượng. Từ một góc chụp trên cao, nhiếp ảnh gia thu được hình ảnh Đại đoàn 308, đi đầu là Trung đoàn Thủ đô, tiến vào khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục giữa dòng người đông đảo. Những gương mặt, dáng người, cờ và đoàn quân cùng hiện diện trong một khuôn hình, tạo nên hình ảnh về Hà Nội trong ngày tiếp quản. Bộ ảnh còn ghi lại không khí mừng ngày giải phóng bên hồ Gươm. Các phóng viên tạp chí Life (Mỹ) cũng ghi lại một bộ ảnh ngày giải phóng Thủ đô có giá trị tư liệu, trong đó có hình ảnh toàn cảnh các đơn vị của Đại đoàn 308 trong lễ chào cờ.

Đứng trước chợ Hàng Da chờ đoàn quân tiến vào tiếp quản Thủ đô, nhiếp ảnh gia, nhà báo Nguyễn Bá Khoản đã ghi lại khoảnh khắc những nam nữ thanh niên ùa ra ôm những người lính vừa trở về. Trong những khuôn hình ấy, niềm vui của ngày Hà Nội được giải phóng hiện lên qua những cuộc gặp gỡ rất gần gũi giữa quân và dân.

Những hình ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh trở lại Hà Nội cũng được cố nghệ sĩ Đinh Đăng Định, một nhiếp ảnh gia chuyên trách chụp ảnh Bác Hồ, ghi lại. Trên đường về Thủ đô, Bác đến thăm đền Hùng, nói chuyện với bộ đội. Nghệ sĩ Đinh Đăng Định còn ghi lại cuộc mít tinh của nhân dân Hà Nội chào đón Trung ương Đảng, Chính phủ và Bác Hồ trở về Thủ đô sau 9 năm kháng chiến.

“Những bức ảnh lịch sử ấy qua thời gian đã trở thành nguồn tư liệu giúp hình dung ngày Hà Nội được giải phóng từ nhiều góc nhìn khác nhau. Có đoàn quân trên đường phố, lễ chào cờ, người dân đứng hai bên đường, những cuộc gặp gỡ giữa người dân với bộ đội và cả những khoảnh khắc rất đời thường. Nhiều năm sau, chính những chi tiết ấy giúp người xem hình dung rõ hơn không gian và con người Hà Nội trong ngày 10-10-1954”, NSNA Mạnh Thường xúc động nói.

Những khoảnh khắc không thể lặp lại

Với NSNA Trần Mạnh Thường, giá trị lớn nhất của những bức ảnh về ngày 10-10-1954 nằm ở sự chân thực. “Ngày 10-10-1954 đã xảy ra một lần và những khoảnh khắc của ngày hôm ấy không thể có lại lần thứ hai. Có thể gọi đó là những khoảnh khắc vàng”, ông nói.

Quan niệm ấy theo ông trong suốt những năm tháng cầm máy. NSNA Trần Mạnh Thường từng ghi lại nhiều sự kiện, trong đó có những bức ảnh được biết đến như “Cô bộ đội bế em bé”, “Trung đoàn Thủ đô chi viện cho Cao Bằng” trong những ngày chiến sự biên giới phía Bắc năm 1979. Với Hà Nội, ông dành nhiều tâm sức ghi lại phố phường, cảnh quan và những đổi thay của thành phố.

Ông đặc biệt trăn trở trước những không gian từng rất đỗi quen thuộc nhưng đang dần thay đổi. Mỹ Đình hôm nay đã trở thành khu đô thị với những tòa nhà cao tầng, trong khi trước đây là những cánh đồng. Nhiều khu vực bên sông Tô Lịch, Nguyễn Xí, Song La cũng đã mang diện mạo khác. Theo ông, những biến chuyển ấy cần được ghi lại đầy đủ bằng hình ảnh.

“Những gì hôm nay tưởng như bình thường thì vài chục năm, một trăm năm sau có thể trở thành tư liệu quý, có thể giúp người đời sau hình dung Hà Nội đã từng như thế nào”, ông nói.

Thời gian đã lùi xa hơn 7 thập kỷ, Hà Nội hôm nay đã khoác lên mình diện mạo mới với những tuyến phố rộng mở, những khu đô thị hiện đại và nhịp sống ngày càng sôi động. Nhưng qua những bức ảnh và câu chuyện của những người từng chứng kiến ngày Giải phóng, một Hà Nội của mùa thu năm 1954 vẫn hiện hữu với những đoàn quân trở về, cờ hoa trên phố, những gương mặt rạng rỡ và niềm vui bình dị của người dân.

Với NSNA Trần Mạnh Thường, lưu giữ những hình ảnh ấy không chỉ là gìn giữ ký ức cá nhân mà còn là cách trao lại cho các thế hệ sau một phần lịch sử của thành phố. Bởi mỗi khuôn hình đều có thể trở thành chiếc cầu nối Hà Nội hôm qua với Hà Nội hôm nay và mai sau.