Lịch sử hình thành chợ Bình Tây

Tác giả: Nguyễn Đức Hiệp - Tim Doling - Võ Chi Mai/NXB Tổng hợp TP.HCM

Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn Chợ Lớn xưa và nay

Sách trình bày những hình ảnh của các kiến trúc và cảnh quan đô thị theo tác giả là có giá trị về mỹ quan, văn hóa và lịch sử ở Sài Gòn - Chợ Lớn.

Lịch sử hình thành chợ Bình Tây

Thời kỳ đầu, khi người Pháp đến và gần cuối thế kỷ 19, hai chợ chính của thành phố Chợ Lớn là chợ Lớn trên rạch Chợ Lớn đối diện kênh Phố Xếp và chợ Bình Tây cũ.

Đến cuối thế kỷ 19, chợ Bình Tây cũ khang trang và được ưa chuộng hơn chợ Lớn, nơi có chợ cá đông đảo xung quanh giao điểm rạch Chợ Lớn và rạch Phố Xếp, nơi có cầu Đường bắc ngang.

Khi rạch Chợ Lớn được lấp năm 1926 (khởi công lấp năm 1923) thành đường lộ thì vị trí thuận tiện giao thông đường thủy của Chợ Lớn không còn và do đó hoạt động ở chợ này giảm sút. Chợ Bình Tây cũ kế kênh Tàu Hủ thuận tiện hơn nhưng không đủ lớn để phát triển hơn.

Chợ Bình Tây cũ được xây khoảng thập niên 1880, góc quai de Mytho (nay là đại lộ Võ Văn Kiệt) và đường Bình Tây. Ảnh được chụp từ trên cầu Bình Tây bắc ngang qua kênh Tàu Hủ. Nguồn: Manhhai flickr.

Một chợ mới được kêu gọi thành lập gần đó cạnh kênh Bonard (Bãi Sậy, sau này cũng gọi là kênh Hàng Bàng), nơi trước kia là ụ tàu để sửa chữa tàu bè, gọi là Bassin de Lanessan.

Sài Gòn và Chợ Lớn chỉ có hai nơi sửa chữa tàu bè, Ba Son ở cảng Sài Gòn cho các tàu lớn đại dương và Bassin de Lanessan cho các ghe thuyền nhỏ.

Theo một tờ báo khi ấy, lễ khánh thành chợ mới Bình Tây và lễ hội kéo dài ba ngày từ thứ Sáu, 28/9/1928, đúng ngày Tết Trung thu, đến hết Chủ nhật, 30/9/1928.

Theo nhà văn Phú Đức, tác giả các tiểu thuyết nổi tiếng ăn khách trong thập niên 1920, lễ hội khai thị chợ Bình Tây còn lớn và trang trọng hơn lễ khai thị chợ Sài Gòn 14 năm trước đó.

Chương trình lễ khai thị trong ngày đầu, trước khi lễ khánh thành bắt đầu lúc 4h30 chiều thì từ lúc 3h chiều trên khắp các nẻo đường ở Chợ Lớn các cộ rồng, cộ xe đi qua các con đường rue des Clochetons (Phù Đổng Thiên Vương), rue des marins (Trần Hưng Đạo), Boulevard Tổng Đốc Phương (Châu Văn Liêm), Boulevard Bonhoure (Hải Thượng Lãn Ông), bến “quai Trần Thanh Cần”, đường Tháp Mười, đi qua Chợ Lớn đến các con đường rue de Paris (Phùng Hưng), rue de Gia Long (Trịnh Hoài Đức), rue des Jardins (Nguyễn Thi), quai de Mytho (Võ Văn Kiệt), rue de Canton (Triệu Quang Phục), Boulevard Gaudot, avenue Jaccaréo (Tản Đà) và trở lại Boulevard (Tổng Đốc Phương).

Ngày lễ khai thị khánh thành chợ Bình Tây 1928. Nguồn: Manhhai flickr.

Lễ khánh thành có sự tham dự của thống đốc Nam kỳ Blanchard de la Brosse lúc 4h30, chấm dứt vào lúc 5h thì cộ bông diễu hành, đến 6h thì đốt đèn chợ và trên các con đường. Đến 9h30 là đốt pháo bông. Trong chợ lúc 10h30, có trò chơi liệng bông, khiêu vũ, hát bóng và hát bội đến khuya.

Qua ngày thứ bảy hôm sau là có đá banh lúc 4h chiều trên sân thể thao ở đường Bonard (Chợ Lớn) tức đường Bãi Sậy giữa hai đội banh Chợ Lớn và Commerce Sport, trọng tài là ông Daillan. Lúc chiều tối (6h) đốt đèn trong chợ có khiêu vũ, hát bội chiếu bóng miễn phí như hôm thứ sáu

Ngày thứ ba của lễ hội khánh thành chợ Bình Tây, tức Chủ nhật, dành cho thể thao. Từ sáng sớm 5h30 là đua xe đạp (vòng đua 110 km). Đến 9h, đoàn xe đạp trở về.

Đua xe đạp khởi hành đúng 5h30 ở góc đường Drouhet (Hùng Vương) và Maréchal Foch (Lý Thường Kiệt). Trước đó, ngày 27/9/1928, các cua-rơ đã ghi tên phải đến Dinh Xã tây Chợ Lớn (nay không còn, ở địa điểm Trường Đại học Y Dược TP.HCM ngày nay) để lấy Dossard (số hiệu đeo sau lưng cua-rơ) và biết phải chạy con đường nào, bao xa và các phần thưởng.

Chợ Bình Tây nhìn từ trên cao. Nguồn: Manhhai flickr.

Trong thời gian đó thì đánh tennis (quần vợt) vào lúc 8h sáng. Đến chiều lúc 4h đá banh trên sân Stade municipal (sân thể thao thành phố Chợ Lớn) giữa hai đội Cercle sportif và Denysiana.

Sau đó lúc 7h30 tối, cũng trên sân Stade municipal, là trận đá giữa hai hội người Hoa là La Trung Sơn (Chợ Lớn) và Vut-Hui (Sài Gòn). Như vậy chương trình lễ khánh thành chợ Bình Tây được tổ chức trong không khí cộng đồng tham gia đông đảo nhân ngày hội chung vui...

Chợ Bình Tây tại quận 6 (cũ).

Ngày nay, chợ Bình Tây sau hơn 90 năm hoạt động, trong khi chợ Lớn cũ đã không còn, vẫn là nơi người dân và du khách đến mua bán và thưởng lãm cảnh hoạt động chợ như các năm ở thế kỷ trước.

Chợ Bình Tây trở thành biểu tượng của Chợ Lớn tương tự chợ Bến Thành của thành phố Sài Gòn.