'Gót chân Achilles' của lá chắn phòng thủ Mỹ

Trong nhiều thập niên sau Chiến tranh Lạnh, ưu thế quân sự Mỹ thường được nhìn nhận trước hết từ góc độ công nghệ. Máy bay tàng hình, tàu sân bay, vệ tinh quân sự, tên lửa chính xác và những hệ thống phòng không, phòng thủ tên lửa nhiều tầng tạo nên hình ảnh về một cỗ máy quân sự có khả năng triển khai sức mạnh trên phạm vi toàn cầu.

Nhưng những diễn biến tại Ukraine và Trung Đông đang đặt ra một câu hỏi khác: nếu phải duy trì hoạt động quân sự cường độ cao trong thời gian dài, Mỹ có đủ đạn dược để giữ vững ưu thế hay không?

Đây không đơn thuần là câu chuyện hậu cần. Trong môi trường tác chiến hiện đại, khả năng dự trữ và tái sản xuất vũ khí có thể trở thành một biến số chiến lược. Một hệ thống phòng không có thể đạt hiệu quả rất cao trong một đợt tiến công, nhưng nếu phải liên tục đối phó với những đợt tấn công mới trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, câu hỏi cuối cùng vẫn trở về những điều rất căn bản: còn bao nhiêu tên lửa đánh chặn và mất bao lâu để sản xuất thêm?

Từ ưu thế công nghệ đến bài toán số lượng

Patriot, hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) hay hệ thống chiến đấu hải quân Aegis vẫn thuộc nhóm những năng lực phòng không và phòng thủ tên lửa tiên tiến nhất của Mỹ. Thực tế tại Ukraine cho thấy Patriot giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các mục tiêu có giá trị cao và có năng lực đáng kể trước một số loại tên lửa đạn đạo.

Vì vậy, vấn đề không phải là Patriot hay các hệ thống tương tự “thất bại”. Ngược lại, chính hiệu quả của chúng lại làm nổi bật một giới hạn khác: mỗi lần đánh chặn thành công cũng đồng nghĩa với một tên lửa đánh chặn bị tiêu hao.

Nếu đối phương có thể tấn công mục tiêu nhanh hơn tốc độ mà bên phòng thủ bổ sung tên lửa, ưu thế công nghệ sẽ dần bị bào mòn.

Đây là vấn đề mà các nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Washington nhiều lần lưu ý khi đánh giá năng lực sản xuất quốc phòng của Mỹ. Xung đột tại Ukraine cho thấy khoảng cách giữa tốc độ tiêu hao vũ khí trong môi trường cường độ cao và năng lực sản xuất được xây dựng trong điều kiện thời bình có thể rất đáng kể.

Với tên lửa đánh chặn, bài toán còn phức tạp hơn. Đây không phải là những sản phẩm có thể nhanh chóng tăng sản lượng bằng cách đơn giản mở thêm dây chuyền lắp ráp. Động cơ, thuốc phóng, đầu dò, hệ thống dẫn đường, thiết bị điện tử và nhiều linh kiện chính xác đều phải được bảo đảm đồng bộ.

Nói cách khác, cuộc đấu trên bầu trời phụ thuộc ngày càng nhiều vào những gì diễn ra dưới mặt đất: trong các nhà máy và chuỗi cung ứng.

Ukraine và Trung Đông: hai bài toán khác nhau

Xung đột Ukraine cho thấy vấn đề về sức bền.

Trong hơn bốn năm xung đột, Nga đã sử dụng kết hợp máy bay không người lái (UAV), tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo quy mô lớn. Ukraine đáp trả bằng mạng lưới phòng không nhiều tầng, trong đó có các hệ thống do Mỹ và châu Âu cung cấp.

Patriot có thể đánh chặn một mục tiêu nguy hiểm, nhưng không thể tự mình giải quyết một cuộc tiến công kéo dài. Mỗi đợt đánh chặn làm giảm lượng đạn dự trữ; mỗi đợt bổ sung lại phụ thuộc vào năng lực sản xuất và vận chuyển.

Đây là lý do khái niệm “magazine depth” – có thể hiểu là "độ sâu" kho đạn, ngày càng được quan tâm trong các cuộc tranh luận quốc phòng phương Tây. Một hệ thống có thể rất hiệu quả trong một trận đánh chưa chắc có thể duy trì hiệu quả tương tự trong hàng chục hoặc hàng trăm trận đánh tiếp theo.

Trong khi đó, xung đột Trung Đông lại đặt ra bài toán về tốc độ tiêu hao.

Khi tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và UAV được sử dụng kết hợp, bên phòng thủ phải liên tục lựa chọn mục tiêu ưu tiên và loại tên lửa đánh chặn phù hợp, đồng thời phải tính đến những đợt tiến công tiếp theo. Đây là logic của tấn công bão hòa: đối phương không nhất thiết phải xuyên thủng hoàn toàn mạng lưới phòng thủ; chỉ cần buộc mạng lưới đó tiêu hao quá nhiều đạn trong thời gian ngắn, họ đã có thể tạo ra một vấn đề chiến lược.

Vì thế, Ukraine và Trung Đông tuy khác nhau về quy mô, địa lý và bối cảnh, lại cùng đặt ra một câu hỏi: một hệ thống phòng thủ có thể duy trì hiệu quả đến đâu khi tốc độ tiêu hao vượt tốc độ bổ sung?

Điểm yếu không nằm ở ngân sách

Mỹ vẫn có nền kinh tế và công nghiệp quốc phòng hàng đầu thế giới. Washington cũng đã tăng đầu tư để mở rộng sản xuất đạn pháo, tên lửa và các loại vũ khí chính xác. Nhưng tiền không thể lập tức biến thành năng lực sản xuất. Một nhà máy mới cần thời gian để xây dựng. Một dây chuyền mới cần thiết bị, kỹ thuật viên và quy trình kiểm định. Những linh kiện đặc biệt thường chỉ có một số ít nhà cung cấp. Đội ngũ kỹ sư và công nhân có tay nghề cũng không thể hình thành trong vài tháng.

Đó là nghịch lý mà Mỹ đang phải đối mặt: có đủ nguồn lực tài chính không đồng nghĩa với việc có thể lập tức tạo ra đủ số lượng vũ khí cần thiết.

Sau Chiến tranh Lạnh, nền công nghiệp quốc phòng Mỹ được vận hành trong một môi trường khác với yêu cầu của một cuộc xung đột tiêu hao kéo dài. Quân đội Mỹ trong nhiều năm chủ yếu tiến hành những chiến dịch mà Washington có ưu thế áp đảo về không quân, tình báo, vệ tinh và vũ khí chính xác. Mô hình đó không nhất thiết đòi hỏi duy trì một lượng đạn dược khổng lồ trong thời gian dài trước một đối thủ có khả năng liên tục tạo ra mục tiêu.

Xung đột Ukraine đã làm thay đổi nhận thức ấy. Vấn đề vì thế không chỉ là Mỹ cần chi thêm bao nhiêu tiền cho quốc phòng, mà là có thể chuyển khoản chi đó thành năng lực sản xuất nhanh đến mức nào.

Đây cũng là bài toán mà châu Âu phải đối diện. Nhiều nước sở hữu các hệ thống vũ khí hiện đại, nhưng quy mô kho đạn và năng lực sản xuất vẫn hạn chế. Nếu Mỹ đồng thời phải phân bổ nguồn lực cho nhiều khu vực, châu Âu khó có thể nhanh chóng bù đắp khoảng trống.

Khi 'gót chân Achilles' bị lộ

Từ góc nhìn của Nga, các đợt tấn công nhiều lớp có thể khiến mạng lưới phòng không đối phương phải xử lý quá nhiều mục tiêu cùng lúc, qua đó nhanh chóng làm cạn kho tên lửa đánh chặn. Thay vì chỉ tìm cách chế tạo một loại vũ khí có khả năng xuyên thủng mọi lớp phòng thủ, việc kết hợp nhiều phương tiện với đặc tính khác nhau có thể buộc bên phòng thủ phải xử lý quá nhiều mục tiêu cùng lúc.

Đây không phải là nhận định chỉ xuất hiện trong các phân tích của Nga. Các nghiên cứu quốc phòng phương Tây cũng thừa nhận nguy cơ bão hòa là một trong những thách thức cơ bản đối với hệ thống phòng thủ tên lửa.

Trong khi đó, Trung Quốc có thể nhìn nhận bài học xung đột Ukraine từ góc độ rộng hơn: công nghệ cao không thể hoàn toàn thay thế năng lực sản xuất quy mô lớn. Một quốc gia có thể sở hữu những hệ thống vũ khí vượt trội, nhưng nếu không thể sản xuất và bổ sung chúng với tốc độ phù hợp, ưu thế công nghệ sẽ bị hạn chế trong một cuộc xung đột kéo dài.

Cuộc xung đột tại Ukraine đang trở thành một phép thử thực tế đối với nhiều giả định về tác chiến hiện đại, từ UAV và tên lửa chính xác đến chuỗi cung ứng và năng lực công nghiệp. Bài học nổi lên khá rõ: trong một cuộc đối đầu kéo dài, nhà máy có thể quan trọng không kém hệ thống vũ khí.

Với châu Âu, bài học lại nằm ở sự phụ thuộc. Những giới hạn về năng lực phòng thủ của chính châu Âu cho thấy việc dựa vào năng lực Mỹ không chỉ là vấn đề chia sẻ trách nhiệm trong NATO, mà còn là một rủi ro nếu Washington phải đồng thời phân bổ nguồn lực cho nhiều khu vực. Bài toán đặt ra vì thế không chỉ là châu Âu có bao nhiêu vũ khí, mà là có đủ năng lực để tự duy trì chúng trong một cuộc xung đột kéo dài hay không.

Hiệu quả chiến thuật và sức bền chiến lược

Từ những diễn biến tại Ukraine và Trung Đông, sẽ là sai lầm nếu kết luận rằng sức mạnh quân sự của Mỹ đang suy yếu một cách căn bản hay Patriot đã thất bại. Mỹ vẫn có ưu thế rất lớn về công nghệ, không quân, hải quân, không gian, tình báo và chỉ huy - kiểm soát.

Vấn đề nằm ở một tầng khác. Một hệ thống vũ khí có thể rất tốt nhưng vẫn không đủ nếu phải bảo vệ quá nhiều mục tiêu; không đủ nếu đối phương tạo ra quá nhiều mục tiêu; và đặc biệt không đủ nếu tốc độ tiêu hao nhanh hơn tốc độ sản xuất. Đó chính là sự khác biệt giữa hiệu quả chiến thuật và sức bền chiến lược.

Một khẩu đội Patriot có thể hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong một đợt tiến công. Nhưng sức mạnh thực sự của nó trong một cuộc xung đột kéo dài không chỉ được quyết định bởi khả năng phát hiện và đánh chặn mục tiêu. Nó còn phụ thuộc vào việc sau đợt đánh chặn thứ mười, thứ một trăm, vẫn còn bao nhiêu tên lửa trong kho và bao nhiêu tên lửa đang được sản xuất trên dây chuyền.

Vì vậy, câu hỏi mà Washington phải giải quyết không đơn thuần là làm thế nào để sở hữu những vũ khí tốt hơn. Câu hỏi khó hơn là làm thế nào để duy trì số lượng đủ lớn của những vũ khí đó trong thời gian đủ dài, trên nhiều khu vực cùng lúc.

Trung Đông cho thấy tốc độ tiêu hao. Ukraine cho thấy sức bền. Châu Âu cho thấy vấn đề phụ thuộc. Nga cho thấy khả năng khai thác bão hòa. Trung Quốc nhìn thấy bài học về năng lực công nghiệp. Tất cả cuối cùng hội tụ vào một vấn đề: độ sâu chiến lược.

Sau nhiều thập niên đặt ưu thế công nghệ ở vị trí trung tâm, Mỹ đang phải đối mặt với một thực tế có phần cũ nhưng chưa bao giờ mất đi: sức mạnh quân sự cuối cùng vẫn cần được duy trì bằng kho dự trữ, nhà máy, chuỗi cung ứng và con người.

Trong một cuộc xung đột ngắn, công nghệ vượt trội có thể quyết định kết quả. Nhưng trong một cuộc đối đầu kéo dài, lợi thế có thể thuộc về bên không chỉ sở hữu vũ khí tốt hơn mà còn có khả năng sản xuất, bổ sung và duy trì chúng lâu hơn đối phương. Đó có thể là giới hạn quan trọng nhất mà những “lá chắn” hiện đại đang phải đối mặt.