'Có những hy sinh khó nói hết bằng lời...'

Nằm bên Quốc lộ 1, cạnh dòng sông Thạch Hãn, Thành Cổ Quảng Trị được biết đến là một trong những địa danh gắn với cuộc chiến đấu 81 ngày đêm năm 1972 có mức độ ác liệt bậc nhất trong lịch sử chiến tranh ở Việt Nam. Khốc liệt đến mức nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường từng gọi nơi này là "thành phố tuẫn đạo" trong lịch sử Việt Nam, một hình ảnh biểu tượng, thức tỉnh lương tâm nhân loại, lưu lại cho hậu thế một nơi chốn tâm linh hành hương, một cõi thiêng bi tráng.

Đài tưởng niệm trong khuôn viên Di tích quốc gia đặc biệt Thành Cổ Quảng Trị - Ảnh: P.X.D

Qua những bức ảnh cũ và các tư liệu về Thành Cổ Quảng Trị những năm 1960-1970, có thể hình dung phần nào diện mạo thị xã Quảng Trị cách đây khoảng nửa thế kỷ. Nhìn chung, thị xã Quảng Trị, trong đó có tòa thành cổ, tương đối yên bình khi chiến sự chưa bước vào giai đoạn khốc liệt nhất. Nhưng đến mùa hè năm 1972, mọi thứ đảo lộn khi chiến sự leo thang. Trong 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị, bom đạn như muốn vùi dập, nghiền nát tòa thành cổ. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.  

Những lời của Tổng Bí thư Lê Duẩn được khắc tại Thành Cổ: “Chúng ta đã chịu được không phải vì chúng ta là gang thép; vì gang thép cũng phải chảy với bom đạn địch; mà vì chúng ta là những con người thực sự, con người Việt Nam, với truyền thống hàng nghìn năm, đã giác ngộ sâu sắc trách nhiệm trọng đại trước Tổ quốc, trước thời đại”. Nhà thơ Trần Bạch Đằng cũng từng viết: “Hễ có Việt Nam, có Cổ Thành/Nối vòng tay lửa với Khe Sanh/Huân chương khó đủ từng viên gạch/Tấc đất, từng giây, mỗi lá cành”.

Khi chiến tranh đã lùi xa nhiều thập kỷ, một cựu chiến binh từng chiến đấu tại Thành Cổ Quảng Trị đã tự nguyện đi tìm lại tên tuổi, quê quán của các đồng đội hy sinh trong cuộc chiến đấu 81 ngày đêm năm 1972. Một công việc cao cả nhưng cũng đầy khó khăn, cuối cùng, ông đã hoàn thành tâm nguyện. Một cuốn sách ghi danh hơn 4.000 liệt sĩ hy sinh tại Thành Cổ Quảng Trị đã được xuất bản. Đặc biệt, một bản in được trưng bày tại Bảo tàng Thành Cổ Quảng Trị, thu hút đông đảo cựu chiến binh, đồng bào và du khách đến tham quan, chiêm ngưỡng.

Tâm điểm của Thành Cổ là tượng đài nằm ở vị trí trung tâm. Đây là không gian trang trọng, thiêng liêng dành cho Nhân dân và du khách dâng hương tưởng niệm. Công trình mang đậm dấu ấn tâm linh, có hình dáng cách điệu như một bát cơm, với 81 bức phù điêu tượng trưng cho 81 ngày đêm lịch sử. Phía trên là biểu tượng ngọn nến tưởng niệm những người đã khuất.

Mặt bằng khu vực dâng hương được thiết kế theo hình tượng âm dương trong lưỡng nghi thái cực, thể hiện quan niệm hài hòa của triết học phương Đông. Tổng thể kiến trúc phù hợp với không gian tưởng niệm trang nghiêm của Thành Cổ Quảng Trị.

Cựu chiến binh xem cuốn sách "Huyền thoại Thành Cổ Quảng Trị", vinh danh hơn 4.000 liệt sĩ hy sinh tại Thành Cổ Quảng Trị - Ảnh: P.X.D

Có lẽ mỗi người khi đến đây đều để lại phía sau những bộn bề của cuộc sống đời thường, như lời các hướng dẫn viên di tích vẫn chia sẻ, để lắng lòng tưởng nhớ những người đã khuất, mà hầu hết đều còn rất trẻ, ra đi khi bao ước mơ, khát vọng còn dang dở, để lại nỗi tiếc thương không thể đong đếm.

Đi trong Thành Cổ hôm nay, nhiều người vẫn dành cho địa chỉ đỏ này những suy tư về một biểu tượng của khát vọng hòa bình. Nơi đây như gửi gắm thông điệp rằng:

Khi độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ bị xâm phạm thì dân tộc Việt Nam luôn kiên cường bảo vệ Tổ quốc; đồng thời, hòa bình luôn là giá trị cần được gìn giữ bằng mọi nỗ lực có thể.

Lịch sử, trong đó có những cuộc chiến tranh tàn khốc, là bài học sâu sắc đối với những ai trân trọng hòa bình và sinh mệnh con người. Vì vậy, cần làm mọi điều có thể để ngăn ngừa chiến tranh, giải quyết bất đồng bằng các biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế. Bài học này càng trở nên thời sự khi nhiều cuộc xung đột vũ trang vẫn tiếp diễn ở nhiều nơi trên thế giới. Thành Cổ Quảng Trị vì thế không chỉ là chứng tích của chiến tranh mà còn là lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình và cuộc sống. 

Một Quảng Trị hôm nay bình dị và thanh bình, tiếng trẻ thơ nô đùa trên chính mảnh đất từng là chiến trường khốc liệt. Tất cả bình yên, như một lời nhắc nhở để mỗi chúng ta thấu hiểu hơn những bi kịch của chiến tranh, biết trân trọng hòa bình và cùng chung tay gìn giữ cuộc sống yên bình cho hôm nay và mai sau.