Năm học mới: Kỳ vọng chuyển biến mạnh mẽ, thực chất hơn

Quyết liệt tạo đột phá

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm học 2025-2026 có khoảng 4,82 triệu trẻ mầm non, 19,08 triệu học sinh phổ thông và khoảng 2,4 triệu sinh viên đại học. Tỷ lệ đi học trong độ tuổi đạt 98,3% ở tiểu học, 93,3% ở THCS và 67,5% ở THPT. Cơ sở dữ liệu ngành hiện quản lý thông tin của khoảng 50.000 cơ sở giáo dục, hơn 27 triệu học sinh, sinh viên và trên 1,4 triệu giáo viên. Hơn 18 triệu học bạ số cùng trên 13 triệu văn bằng, chứng chỉ số đã được tạo lập.

Phía sau quy mô đó, nhiều điều kiện bảo đảm cho dạy và học vẫn chưa theo kịp yêu cầu. Sau sắp xếp mạng lưới trường học, năm học 2026-2027 cần bổ sung khoảng 43.267 biên chế giáo viên. Các địa phương còn 44.770 chỉ tiêu biên chế đã được giao nhưng chưa tuyển trong khi khoảng 48.374 giáo viên đang làm việc theo hợp đồng. Cả nước còn thiếu khoảng 45.691 phòng học và 27.084 phòng chức năng. Vùng khó khăn vẫn còn 6.477 phòng học nhờ, mượn; thiết bị dạy học tối thiểu mới đáp ứng bình quân khoảng 50,6%, cấp THPT còn thấp hơn.

Những khoảng thiếu hụt cần được giải quyết nhưng yêu cầu đặt ra cho năm học mới còn lớn hơn nhiều so với câu chuyện bổ sung giáo viên, phòng học hay thiết bị. Ngành giáo dục đào tạo phải chứng minh hiệu quả của đổi mới bằng chất lượng dạy và học, bằng sự tiến bộ của học sinh và những chuyển biến trong từng nhà trường.

Cô và trò rạng rỡ trong ngày khai giảng

Ngày 25/8 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc về công tác chuẩn bị năm học 2026 - 2027 và tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Sau 1 năm, kết quả được nhìn nhận chủ yếu mới tạo nền tảng, mở đường và chuẩn bị điều kiện cho đột phá. Chuyển biến về chất lượng giáo dục, người thầy, người học và chất lượng nguồn nhân lực chưa thật sự rõ nét. Nhiều tồn tại kéo dài chưa được khắc phục, trong đó có những vấn đề gây bức xúc trong dư luận nhiều năm.

Người đứng đầu Đảng, Nhà nước yêu cầu phải tạo một cuộc đổi mới thực chất từ bên trong ngành giáo dục. Đổi mới phải đi vào quản trị nhà trường, chất lượng đội ngũ nhà giáo, nội dung và phương pháp dạy học cũng như cách thi, kiểm tra và đánh giá. Đồng thời, giảm truyền thụ một chiều, học thuộc, học đối phó, học chỉ để thi; tăng tự học, thực hành, trải nghiệm, tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Cách thi và cách đánh giá không thay đổi thì rất khó thay đổi cách dạy và cách học.

Hai ngày sau, tại Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026 và triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tiếp tục đặt yêu cầu chuyển trạng thái cho toàn ngành. Năm học mới phải chuyển từ tập trung xây dựng thể chế sang tổ chức thực hiện có hiệu quả; từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển; từ kiểm đếm công việc sang đo lường kết quả; từ đổi mới bên ngoài sang đổi mới thực chất từ bên trong mỗi nhà trường, mỗi lớp học, mỗi người thầy và mỗi người học và từ bên trong toàn ngành giáo dục.

"Năm học mới 2026-2027 đặt ra yêu cầu rất cao là phải tạo đột phá, thay đổi thực chất trong giáo dục và đào tạo. Mục tiêu cuối cùng là người học tốt hơn, người thầy tốt hơn, nhà trường tốt hơn và nguồn nhân lực của đất nước tốt hơn", người đứng đầu Chính phủ nhấn mạnh.

Chính sách mở đường

Năm 2025 ghi dấu bước chuyển lớn về thể chế giáo dục Việt Nam. Hàng loạt quyết sách quan trọng được ban hành và đưa vào thực hiện, tạo nền tảng pháp lý mới cho quá trình đổi mới giáo dục và đào tạo trong giai đoạn tiếp theo. 

Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác lập những mục tiêu dài hạn, đặt ra hệ thống giải pháp mạnh về quản trị, nguồn lực, đội ngũ, tài chính và hội nhập. Quan điểm "đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai đất nước" được cụ thể hóa bằng những yêu cầu rõ hơn về trách nhiệm của Nhà nước, chất lượng nhà giáo, cơ chế huy động nguồn lực và khả năng thích ứng của hệ thống giáo dục trước những thay đổi nhanh của xã hội.

Ngày 26/6/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 217/2025/QH15 về miễn, hỗ trợ học phí đối với trẻ em mầm non, học sinh phổ thông, người học chương trình giáo dục phổ thông trong cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Ngày 26/12/2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định số 3588/QĐ-BGDĐT về bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông sử dụng thống nhất toàn quốc.

Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15 chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam thiết lập một hành lang pháp lý chuyên ngành và toàn diện dành riêng cho đội ngũ nhà giáo, lực lượng giữ vai trò trực tiếp trong chất lượng giáo dục....

Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP ngày 3/7/2026 quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Chính sách này tác động trực tiếp tới chi phí học tập của hàng triệu gia đình, đồng thời cụ thể hóa mục tiêu mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục và giảm bớt những khoản phải chi vào đầu năm học.

Những dãy nhà lớp học hiện đại ở Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Sam Mứn (Điện Biên) được trang hoàng cờ Đảng, cờ Tổ quốc trước thềm năm học mới. Ảnh: Xuân Tư/TTXVN

Ở khu vực biên giới, 108 trường phổ thông nội trú liên cấp đợt đầu được triển khai, dự kiến bổ sung 4.396 phòng học, 102 thư viện và phục vụ khoảng 113.000 học sinh. Đây là thay đổi có thể nhìn thấy ngay về điều kiện tiếp cận giáo dục ở những địa bàn lâu nay còn nhiều khó khăn.

Cùng với đầu tư mới, ngành giáo dục đang tổ chức lại mạng lưới trường công lập với quy mô lớn. Số cơ sở giáo dục dự kiến giảm từ 37.515 xuống 18.570, quá trình sắp xếp cũng giảm khoảng 32.625 hiệu trưởng, hiệu phó và 10.041 nhân viên. Một bộ phận cán bộ quản lý trở lại giảng dạy, qua đó bổ sung lực lượng đứng lớp và giảm nhu cầu tuyển thêm giáo viên so với tính toán ban đầu.

Song tổ chức lại bộ máy chưa thể tự giải quyết những thiếu hụt đã tích tụ nhiều năm. Cả nước vẫn thiếu khoảng 45.691 phòng học và 27.084 phòng chức năng. Các vùng khó khăn còn 6.477 phòng học nhờ, mượn trong khi thiết bị dạy học tối thiểu mới đáp ứng bình quân khoảng 50,6%. Những con số đặt ra yêu cầu cấp thiết cho năm học mới, chính sách đã mở đường, khâu tổ chức thực hiện phải đưa nguồn lực thực sự tới lớp học và tạo ra thay đổi mà giáo viên, học sinh có thể cảm nhận được.

Đổi mới thực chất bắt đầu ở cách dạy, cách đánh giá

Những thiếu hụt về giáo viên, phòng học và thiết bị có thể đo được bằng con số. Phần khó hơn nằm trong chất lượng của từng giờ học. Thủ tướng Lê Minh Hưng đã chỉ ra những vấn đề tồn tại trong ngành, đơn cử: phương pháp dạy và học, kiểm tra, đánh giá còn nặng về điểm số và thi cử; chất lượng sách giáo khoa có mặt còn hạn chế; tình trạng bệnh thành tích, gian lận, dạy thêm, học thêm biến tướng, tiêu cực trong thi cử, gánh nặng chi phí cho gia đình và phụ huynh học sinh vẫn còn diễn ra, gây bức xúc, ảnh hưởng đến uy tín của ngành.

Người đứng đầu Chính phủ đặc biệt lưu ý trách nhiệm của nhà giáo trước những gian lận trong thi cử: "Chúng ta nói bệnh thành tích trong thi cử, nhưng các thầy cô dạy học sinh thì điều đầu tiên phải là đạo đức, ý thức tuân thủ pháp luật; thượng tôn pháp luật phải đặt lên hàng đầu; những vi phạm, gian lận trong thi cử như thế không thể nói chỉ là bệnh thành tích mà là ý thức chấp hành pháp luật, đặc biệt là của các thầy, cô giáo. Đây là vấn đề rất lớn của ngành, cần hết sức quan tâm".

Tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2026 ngày 24/7 vừa qua, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn yêu cầu cần xác định những thước đo cụ thể về kết quả thực chất mà toàn ngành phải hoàn thành. Một trong số đó, theo Bộ trưởng, là cần trả lại "chất lượng giáo dục thực chất cho học sinh, xây dựng một hệ thống học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật".

Theo Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, học sinh, sinh viên khi ra trường phải có phẩm chất và năng lực thực chất; trở thành những công dân toàn cầu, đồng thời tích hợp các giá trị truyền thống của dân tộc và làm chủ những công nghệ mới. "Chúng ta cần chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích và kết quả thi đua. Trong hệ thống giáo dục, cần hình thành và giáo dục tinh thần liêm chính học thuật cho học sinh ngay từ trên bục giảng, từ mầm non và các cấp học tiếp theo. Mỗi học sinh cần biết mình đang ở đâu để nỗ lực vươn lên vì sự tiến bộ của bản thân, chứ không chỉ chạy theo điểm số để so sánh với người khác", Bộ trưởng nói.

Học sinh Trường THCS Ngô Sĩ Liên (Hà Nội) tham gia buổi học ứng dụng AI trong việc sáng tạo, thiết kế lắp ghép robot cùng chuyên gia công nghệ AI Robotics

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm yêu cầu này trở nên cấp thiết. AI có thể hỗ trợ học sinh tìm kiếm thông tin, giải bài tập, viết bài luận hay tạo bản trình chiếu trong thời gian rất ngắn. Nhìn vào sản phẩm cuối cùng, giáo viên ngày càng khó xác định phần nào phản ánh năng lực của học sinh và phần nào do công cụ thực hiện.

Bởi vậy, đánh giá cần đi sâu vào quá trình học sinh tạo ra kết quả. Các em tìm nguồn thế nào, kiểm chứng thông tin ra sao, lựa chọn dữ liệu trên căn cứ nào, lập luận có đứng vững hay không và có thể tự giải thích sản phẩm của mình hay không. Một bài làm đẹp mắt không nói lên nhiều điều nếu chính người làm không hiểu mình đã viết gì và vì sao lựa chọn cách giải quyết đó.

AI cũng buộc nhà trường nhìn lại vai trò của người dạy. Kiến thức ngày càng dễ tiếp cận nhưng khả năng đặt câu hỏi đúng, phân biệt thật giả, kiểm chứng nguồn tin, phản biện câu trả lời và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình lại càng quan trọng. Người dạy phải tổ chức được quá trình học để học sinh tự suy nghĩ thay vì chỉ chuyển kiến thức có sẵn sang người học.

Công nghệ có thể hỗ trợ học tập nhưng không thể thay thế quá trình trưởng thành của mỗi học sinh. Ngoại ngữ, STEM, năng lực số, khả năng sử dụng AI và tư duy phản biện giúp các em thích ứng với thế giới thay đổi nhanh. Nhưng để đi đúng hướng, người trẻ vẫn cần nền tảng đạo đức, trách nhiệm, bản lĩnh và văn hóa để biết mình nên làm gì với những năng lực đã có.

Năm học 2026-2027 bắt đầu với phương châm "Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất". Hơn 27 triệu học sinh, sinh viên bước vào năm học mới với những điều kiện chính sách tốt hơn trước, phần còn lại phụ thuộc vào cách hệ thống thực thi chính sách trong từng ngôi trường và từng lớp học.