'Mỏ vàng' từ văn hóa dân gian
Việc thúc đẩy các sản phẩm nghệ thuật gắn với di sản, văn hóa dân gian không chỉ mang lại doanh thu trực tiếp mà còn hình thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa năng động tại Hà Nội.
Lời tòa soạn
Hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Thủ đô Hà Nội đang chuyển hóa các giá trị di sản đồ sộ thành nguồn lực kinh tế sáng tạo dồi dào. Tuyến bài tập trung phản ánh diện mạo mới của công nghiệp văn hóa Thủ đô qua những trải nghiệm nghệ thuật kết hợp công nghệ hiện đại, cùng góc nhìn chuyên sâu từ các chuyên gia về cơ chế, chính sách và nguồn nhân lực sáng tạo.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa phải trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực phát triển đất nước; nhấn mạnh yêu cầu nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản văn hóa làm trung tâm để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Tinh thần ấy đặc biệt có ý nghĩa đối với Hà Nội - nơi hội tụ lớp trầm tích văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Nguồn tài nguyên gốc cho công nghiệp văn hóa
Việc thúc đẩy các sản phẩm nghệ thuật gắn với di sản, văn hóa dân gian không chỉ mang lại doanh thu trực tiếp mà còn hình thành một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa năng động tại Hà Nội. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Sở Văn hóa và Thể thao với các không gian sáng tạo tư nhân, các doanh nghiệp startup trong lĩnh vực văn hóa - công nghệ đã tạo ra môi trường ươm mầm cho nhiều tài năng trẻ.
Các chuyên gia cho rằng, cần nhìn di sản như nguồn tài nguyên gốc của công nghiệp văn hóa. Ảnh: Văn Miếu
Chia sẻ với PV VietNamNet về những thách thức trong quá trình đổi mới, TS.NSƯT Bùi Như Lai - Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh thừa nhận: "Bước đột phá lớn nhất là phải dùng công nghệ và tư duy sân khấu đương đại để tôn vinh cái hay, cái đẹp của nghệ thuật cổ chứ không phải dùng công nghệ để lấn át hay làm mất đi chất nguyên bản. Khi nghệ thuật truyền thống khoác lên mình tấm áo đương đại phù hợp với hơi thở thời đại, di sản sẽ tự cất tiếng nói và khẳng định vị thế của mình".
PGS.TS Bùi Xuân Đính (Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội) cho rằng, cần nhìn di sản từ chính mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Theo ông, di sản văn hóa ở đây gồm cả giá trị vật thể như kiến trúc, nghệ thuật, đồ thờ, cổ vật, bảo vật và giá trị phi vật thể như lễ thức, đám rước, trò diễn, các loại hình nghệ thuật biểu diễn như rối nước, ca trù, chèo, tuồng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Nguồn lực tài chính cần được phân bổ hợp lý vào việc đào tạo con người, từ ê-kíp sáng tạo, đạo diễn, biên kịch đến kỹ thuật viên âm thanh, ánh sáng... Họ cần được gửi đi học tập tại các trung tâm nghệ thuật lớn trong và ngoài nước trong khoảng 3-5 năm.
NSND Trung Hiếu - Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội
Điều quan trọng, theo ông, di sản cần được nhìn như nguồn tài nguyên gốc của công nghiệp văn hóa. Di sản cung cấp tư liệu, chất liệu, nguyên liệu cho sáng tạo, từ đó có thể hình thành những sản phẩm văn hóa mới, gọn nhẹ, dễ tiếp cận.
Khi kết hợp sức sáng tạo với khoa học, công nghệ và kỹ xảo hiện đại, các loại hình truyền thống có thể đến với đông đảo công chúng hơn. Ở chiều ngược lại, công nghiệp văn hóa cũng mở thêm phương thức để bảo tồn, phát huy di sản, đưa những giá trị ấy trở thành sản phẩm và tài sản văn hóa có thể tiếp cận thị trường.
Vì thế, PGS.TS Bùi Xuân Đính nhận định, những ý tưởng làm mới di sản không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công trình lớn. Một nhà văn hóa cũ, trụ sở hợp tác xã hay kho bãi dôi dư sau sắp xếp có thể được chuyển đổi thành trung tâm sáng tạo cộng đồng, nơi tổ chức lớp học, truyền nghề rối nước, thực hành chế tác đồ gỗ, thưởng trà hay giao lưu cùng nghệ nhân. Công nghệ cũng có thể giúp kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ gần gũi hơn.
Tiền bạc chỉ là điều kiện cần, không quyết định chất lượng tác phẩm
Đồng quan điểm, NSND Trung Hiếu - Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội khẳng định tiền bạc chỉ là điều kiện cần, không phải là yếu tố quyết định chất lượng tác phẩm, dù sản phẩm đó có phải áp dụng những công nghệ hiện đại tốn kém.
"Nhiều người nghĩ có tiền là sẽ có tác phẩm hay nhưng đó là sai lầm và mang tính ăn xổi. Trong nghệ thuật, đầu tư gấp 10 lần tiền không thể bắt tác phẩm hay gấp 10 lần. Nhìn ra điện ảnh thế giới, nhiều bộ phim bom tấn hàng trăm triệu USD tại Oscar vẫn ra về tay trắng, trong khi những dự án chỉ vài triệu USD lại chạm tới các vấn đề lớn của nhân loại", NSND Trung Hiếu khẳng định.
Theo NSND Trung Hiếu, cốt lõi của phát triển công nghiệp văn hóa nằm ở đầu tư chiều sâu. Ảnh: Văn Miếu
Theo ông, cốt lõi của phát triển công nghiệp văn hóa nằm ở đầu tư chiều sâu. Nguồn lực tài chính cần được phân bổ hợp lý vào việc đào tạo con người, từ ê-kíp sáng tạo, đạo diễn, biên kịch đến kỹ thuật viên âm thanh, ánh sáng... Họ cần được gửi đi học tập tại các trung tâm nghệ thuật lớn trong và ngoài nước trong khoảng 3-5 năm để tích lũy nội lực. Mô hình này từng được Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc áp dụng thành công để xây dựng nên lực lượng nghệ sĩ nòng cốt làm rạng rỡ nền điện ảnh và sân khấu nước nhà.
Song song với yếu tố con người, việc nâng cấp cơ sở vật chất và trang thiết bị hạ tầng cũng cần có thời gian và lộ trình bài bản. Sự kết hợp giữa đội ngũ tài năng trẻ được đào tạo bài bản và kinh nghiệm của các thế hệ đi trước mới là căn cốt giải quyết những khó khăn hiện tại của sân khấu truyền thống.
Đứng trước các dự án đầy tham vọng trong tương lai, NSND Trung Hiếu tỏ ra lạc quan khi nhận được sự đồng hành mạnh mẽ từ phía các cơ quan quản lý Hà Nội. Lãnh đạo Thành phố khẳng định sẵn sàng ủng hộ và cấp kinh phí cho các đề án thuyết phục, chất lượng.
"Lãnh đạo Hà Nội chỉ sợ các nhà hát thiếu ý tưởng chứ luôn sẵn sàng đầu tư nếu đề án thực sự giá trị. Được thành phố ủng hộ và chống lưng về cơ chế, kinh phí là điểm tựa lớn. Việc còn lại hoàn toàn phụ thuộc vào nội lực, ngọn lửa đam mê và trách nhiệm với nghề của từng nghệ sĩ", Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội nhấn mạnh.
