Kiến tạo siêu đô thị giàu bản sắc và ký ức

Khu di tích Xưởng Ba Son (khu đất số 2 đường Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TPHCM) thu hút người dân và du khách đến chụp ảnh (Ảnh: HOÀNG HÙNG)

Tuy nhiên, văn hóa và di sản nên được đặt ở vị trí sâu hơn trong tư duy phát triển đô thị. Bởi một đô thị đặc biệt không chỉ đặc biệt bởi quy mô kinh tế hay hệ thống hạ tầng, mà còn bởi lịch sử, ký ức đô thị, sự đa dạng văn hóa, năng lực sáng tạo và gắn kết cộng đồng. Đó chính là “nguồn vốn mềm”, tạo nên sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của thành phố trong dài hạn.

Phát triển kinh tế gắn liền ký ức đô thị

Trong quá trình phát triển, nếu văn hóa chỉ được nhìn như một ngành kinh tế để khai thác thông qua du lịch, kinh tế đêm hay công nghiệp văn hóa thì chúng ta mới nhìn thấy một phần giá trị của văn hóa. Văn hóa còn có vai trò là nền móng tinh thần của đô thị. Một con đường cũ, ngôi biệt thự, khu chợ, bến sông, đình làng, khu phố có lịch sử hàng trăm năm; một nghề thủ công, lễ hội, món ăn hay ký ức của cộng đồng cư dân... đều là những lớp trầm tích tạo nên diện mạo và tâm hồn thành phố.

Trong dự thảo mới nhất Luật Phát triển đô thị, những nội dung liên quan văn hóa chủ yếu tập trung ở Chương II (về cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt), Mục 4 (về phát triển văn hóa, thể thao, du lịch, giáo dục, đào tạo, y tế, an sinh xã hội), Điều 25 đã mở ra cơ sở cho phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế ban đêm và các khu thương mại - văn hóa. Dự thảo cũng có những quy định liên quan đến bảo tồn không gian văn hóa, cảnh quan môi trường, di tích lịch sử - văn hóa trong quản lý không gian đô thị. Tuy nhiên, điều còn thiếu là cơ chế bảo vệ những giá trị văn hóa chưa được “xếp hạng” nhưng đang sống trong đời sống đô thị: ký ức đô thị, cảnh quan lịch sử, không gian văn hóa cộng đồng, những khu dân cư lâu đời và cộng đồng cư dân gốc. Đây là khoảng trống nên được xem xét luật hóa.

Một trong những thách thức lớn nhất của siêu đô thị là áp lực “đập cũ xây mới”. Khi giá trị đất tăng lên, những công trình cũ dễ bị xem là vật cản của phát triển. Nhưng nếu tất cả những gì cũ đều được thay thế bằng những công trình mới, diện mạo đô thị có thể trở nên hiện đại mà giống nhau; giàu có hơn nhưng nghèo ký ức hơn.

Vì thế trong dự thảo luật, nên xem xét bổ sung một điều riêng về bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, kiến trúc và cảnh quan đô thị đặc biệt, thay vì chỉ gộp di sản trong các điều khoản phát triển kinh tế - xã hội. Điều này sẽ tạo cơ sở để TPHCM nói riêng và các đô thị lớn, đô thị đặc biệt nói chung xây dựng danh mục những công trình, không gian kiến trúc có giá trị lịch sử, văn hóa, ký ức đô thị, kể cả những công trình chưa được xếp hạng di tích. Quan trọng hơn, bảo tồn không nên chỉ là “giữ lại một công trình”, mà phải bảo vệ cả không gian, cảnh quan và cộng đồng làm nên giá trị của công trình ấy. Đặc biệt, đối với các dự án TOD (mô hình quy hoạch và phát triển đô thị lấy hệ thống giao thông công cộng làm trung tâm), chỉnh trang trung tâm, tái thiết đô thị hay phát triển đô thị nén, cần có đánh giá tác động văn hóa - xã hội và đánh giá tác động di sản trước khi quyết định. Với những dự án hạ tầng lớn đi qua khu vực đô thị lịch sử, nên bắt buộc thực hiện đánh giá tác động di sản (HIA), để hạ tầng hiện đại không làm tổn hại những di sản vật thể hiện hữu.

Di sản phải trở thành nguồn lực của phát triển

Ngày nay, bảo tồn và phát triển không phải là hai cực đối lập nhau. Nếu có cơ chế phù hợp, di sản có thể trở thành nguồn lực kinh tế, tạo việc làm, thu hút du lịch, thúc đẩy công nghiệp sáng tạo và nâng cao giá trị không gian đô thị. Do đó, trong quá trình xây dựng luật nên chú ý thiết kế các công cụ kinh tế đủ mạnh. Trước hết, có thể nghiên cứu thành lập Quỹ bảo tồn di sản đô thị, được hình thành từ một phần nguồn thu qua khai thác giá trị đất, đấu giá đất, các hoạt động du lịch và những nguồn hợp pháp khác. Bên cạnh đó, thiết kế chính sách hỗ trợ tài chính, ưu đãi thuế đối với những cá nhân, tổ chức đang sở hữu và gìn giữ các công trình có giá trị di sản. Đồng thời nghiên cứu thêm cơ chế chuyển nhượng quyền phát triển (TDR): nơi nào phải hạn chế chiều cao để bảo vệ di sản thì phần quyền phát triển bị hạn chế có thể được chuyển nhượng cho khu vực khác, tạo nguồn lực tài chính quay trở lại phục vụ bảo tồn. Đây là cách để biến “chi phí bảo tồn” thành một phần của cơ chế thị trường, thay vì chỉ trông chờ ngân sách. Như vậy, người dân giữ một căn nhà cổ không còn cảm thấy di sản là gánh nặng; doanh nghiệp đầu tư vào bảo tồn không chỉ làm việc thiện; và Nhà nước có thêm công cụ để điều tiết lợi ích giữa bảo tồn và phát triển.

Phát triển siêu đô thị không phải là cuộc chạy đua xem thành phố nào có nhiều tòa nhà cao hơn, đường rộng hơn hay dự án lớn hơn. Một đô thị đáng sống và có sức cạnh tranh lâu dài phải là nơi cái mới có thể lớn lên mà cái cũ không bị lãng quên. TPHCM thúc đẩy những tuyến metro hiện đại nhưng vẫn gắn với những con phố có ký ức; cần những trung tâm tài chính quốc tế nhưng cũng song hành những không gian văn hóa cộng đồng; cần những khu đô thị mới nhưng không nên để những cộng đồng cư dân lâu đời biến mất khỏi bản đồ ký ức. Bởi sau cùng, hạ tầng tạo nên hình hài của đô thị, kinh tế tạo nên sức mạnh của đô thị, nhưng văn hóa và di sản mới góp phần tạo nên linh hồn của đô thị.