Điền chủ xóm khai hoang

Trái ngọt từ ruộng hoang

Đang mùa thu hoạch, vườn ổi rộng hơn 5 mẫu của anh Phùng Minh Tiến lúc lỉu những quả căng tròn. Từng quả được bọc cẩn thận bằng xốp, nilon để hạn chế rám nắng và sâu bệnh. Ngày nào cũng có người thu hái. Ổi vừa rời khỏi vườn đã có thương lái đến lấy. Hơn 1.500 gốc ổi lê Đài Loan cho sản lượng khoảng 50 tấn quả mỗi năm. Quả thuôn dài, vỏ sáng, thịt giòn, vị ngọt thanh, ít hạt. Cây cho quả quanh năm, nhưng anh Tiến không để cây “tự quyết” thời điểm thu hoạch. “Muốn làm ra sản phẩm hàng hóa thì phải tính cả lúc bán”, anh nói.

Mùa Hè, chất lượng ổi thường không bằng những thời điểm khác, sức tiêu thụ cũng chậm. Vì vậy, anh Tiến điều chỉnh kỹ thuật chăm sóc để cây cho quả vào những thời điểm thị trường có nhu cầu cao, nhất là dịp Tết Nguyên đán. Giá ổi tại vườn bình quân khoảng 15.000 đồng/kg, có thời điểm cao hơn. Hơn 5 mẫu ổi vì thế trở thành một trong những nguồn thu chính của gia đình.

Vườn ổi lê Đài Loan của anh Phùng Minh Tiến đang vào mùa thu hoạch.

Nhưng trước khi có những mùa quả sai trĩu cành, anh Tiến đã từng thất bại ngay với chính cây trồng này. Năm 2020, thấy giống ổi lê Đài Loan được thị trường ưa chuộng, anh đầu tư trồng hơn 4ha. Thế nhưng, do chưa nắm chắc đặc tính của cây, anh lại chọn vùng đất trũng. Mùa mưa đến, nước ngập. Những cây ổi đang phát triển đồng loạt héo úa rồi chết. “Bao nhiêu công sức, tiền vốn gần như mất trắng. Sau lần đó tôi mới hiểu, có đất chưa đủ, phải hiểu đất và hiểu cây”, anh Tiến nhớ lại. Anh bắt đầu học lại kỹ thuật, đi tham quan các mô hình, tìm hiểu đặc tính cây ổi, điều chỉnh mật độ và phương pháp chăm sóc. Lứa ổi mới được trồng sinh trưởng ổn định, cho những mùa quả đều đặn.

Cây ổi không phải lần thất bại đầu tiên của anh Tiến trên hành trình làm nông. Trước đó, những vụ lúa trên diện tích đất tích tụ cũng từng khiến anh phải dừng lại.

Tốt nghiệp Đại học Công nghiệp Việt - Hung, chuyên ngành kỹ thuật ô tô, anh từng làm nhiều công việc trước khi trở về quê. Khi ấy, các khu công nghiệp trong vùng phát triển mạnh. Lao động nông thôn rời ruộng vào nhà máy ngày một nhiều. Thu nhập từ công việc mới ổn định hơn, trong khi làm ruộng vừa vất vả vừa thiếu người. Những cánh đồng dần vắng bóng người, có nơi cỏ mọc ngang bụng. Không muốn nhìn những thửa đất ấy tiếp tục bị bỏ hoang, anh Tiến đi từng nhà hỏi thuê lại quyền sử dụng đất. Diện tích tích tụ được lên tới mấy chục mẫu. Có đất, anh dồn vốn mua giống, thuê nhân công, tổ chức sản xuất lúa quy mô lớn với ý định hướng tới gạo chất lượng cao. Năng suất đạt yêu cầu, nhưng bài toán hiệu quả lại không như dự tính. Giá vật tư đầu vào, chi phí nhân công ngày càng cao trong khi đầu ra thiếu ổn định. Sau vài vụ, càng làm càng lỗ. Ruộng lại đứng trước nguy cơ bỏ hoang.

Ổi trồng trên đồng đất thôn 23 Hoàng Xá có mẫu mã đẹp, chất lượng cao, được thị trường ưa chuộng.

Lần này, anh không tiếp tục làm theo cách cũ. Anh đi nhiều nơi tìm hiểu các mô hình, xem người khác chọn cây gì, nuôi con gì, tổ chức sản xuất ra sao và quan trọng nhất là sản phẩm được bán ở đâu. Mô hình sản xuất tổng hợp dần hình thành. Ngoài hơn 5 mẫu ổi, gia đình anh hiện duy trì đàn vịt đẻ khoảng một vạn con và hơn 3 mẫu mặt nước nuôi cá. Mỗi năm có hai đợt thu hoạch cá, mỗi đợt khoảng 20 tấn cá thương phẩm.

Tổng doanh thu từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp của gia đình đạt khoảng 5 tỷ đồng mỗi năm. Với anh Tiến, những con số ấy không phải đích đến. Mỗi mùa vụ vẫn là một lần tính toán, chọn cây gì, nuôi con gì, đầu tư đến đâu, bán cho ai để không lặp lại những thất bại đã từng trải qua.

Mở hướng vươn xa

Cây ổi lê Đài Loan không chỉ được trồng trong vườn nhà anh Tiến. Ở thôn 23 Hoàng Xá, nhiều hộ cũng đã gắn với loại cây này từ nhiều năm, nhưng diện tích còn nhỏ lẻ, mỗi nhà một cách chăm sóc, đầu ra chủ yếu dựa vào các mối tiêu thụ riêng. Anh Tiến cho rằng nếu vẫn sản xuất manh mún, người trồng khó chủ động được thị trường. Năm 2024, anh đứng ra vận động thành lập HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Hoàng Xá với 27 thành viên và được tín nhiệm làm Giám đốc.

Tham gia HTX, các hộ có điều kiện trao đổi kinh nghiệm, kỹ thuật chăm sóc, tiếp cận nguồn vốn và tìm kiếm đầu ra. Những người trước đây mỗi nhà một mảnh vườn bắt đầu có thêm một đầu mối để cùng bàn chuyện sản xuất.

Ông Hoàng Văn Lựu, 74 tuổi, là một trong những người đầu tiên đưa cây ổi lê Đài Loan về trồng ở Hoàng Xá từ năm 2007. Hiện ông là thành viên HTX, chia sẻ: “Con cái trưởng thành cả rồi, giờ hai vợ chồng tôi chăm sóc một mẫu ổi. Công việc không nặng nhọc như làm ruộng. Mỗi năm, trừ chi phí cũng thu được khoảng 200 triệu đồng, chưa đến mức dư giả nhưng đủ để tuổi già vui sống ở quê”.

Gia đình anh Phùng Minh Tiến hiện có khoảng 5 mẫu ổi trưởng thành.

Với những hộ đã chuyển từ cây lúa sang cây ổi, bài toán hiệu quả đã có lời giải rõ hơn. Còn với anh Tiến, HTX mới là bước khởi đầu cho một ý tưởng lớn hơn. Anh muốn tạo dựng nông trại thành nơi du khách có thể trải nghiệm một ngày làm nông dân: vào vườn hái quả, câu cá, tìm hiểu cách chăm sóc cây trồng, vật nuôi, thưởng thức những sản phẩm được nuôi trồng ngay tại đây.

Khoảng cách từ thôn 23 Hoàng Xá đến khu vực nước khoáng nóng Thanh Thủy chưa đầy nửa giờ di chuyển bằng ô tô. Nếu kết nối được với các điểm du lịch trong vùng, những vườn ổi, ao cá và khu chăn nuôi có thể trở thành một điểm trải nghiệm bổ sung cho hành trình của du khách.

Đàn vịt 1 vạn con và khoảng 3 mẫu ao mang lại cho gia đình anh Tiến nguồn thu nhập ổn định cả tỷ đồng mỗi năm.

Một phát hiện mới càng khiến ý tưởng ấy được anh Tiến quan tâm. Gần đây, trong quá trình khoan giếng ở độ sâu khoảng 30m, tại khu vực thôn xuất hiện nguồn nước có dấu hiệu mang đặc tính nước khoáng nóng. Đây mới chỉ là phát hiện ban đầu, cần được cơ quan chuyên môn khảo sát, đánh giá về thành phần, trữ lượng và khả năng khai thác trước khi có thể tính đến việc sử dụng. Nhưng với Hoàng Xá, nơi từng bắt đầu từ những mảnh đất hoang, mỗi khả năng mới đều đáng để tìm hiểu.

Gần 5 thập niên trước, những người đầu tiên đến đây phát cây, mở đất, dựng nhà, gây dựng cuộc sống. Họ biến vùng đất hoang hóa thành xóm làng. Nhiều năm sau, khi một phần ruộng đồng lại bị bỏ không, anh Tiến tiếp tục một cuộc khai phá khác. Không phải bằng những nhát cuốc mở đất, mà bằng cách gom những thửa ruộng nhỏ lẻ, thử nghiệm cây trồng, vật nuôi, tìm thị trường và liên kết những hộ cùng sản xuất.

Từ người đi thuê từng thửa ruộng bỏ hoang, anh trở thành Giám đốc HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Hoàng Xá. Từ một nông trại của gia đình, anh đang tính đến một không gian rộng hơn, nơi sản xuất nông nghiệp có thể kết nối với trải nghiệm và dịch vụ. Vùng đất này từng có một cuộc khai hoang để dựng xóm, lập làng và hôm nay, một cuộc khai hoang khác đang tiếp diễn, bắt đầu từ những thửa ruộng từng bị bỏ quên.