Xuân đến, quay về nhà...

Xuân đến, còn là lời mời gọi sâu thẳm trong tâm thức để mỗi người quay về với chính mình - trở về bản lai diện mục, trở về ngôi nhà tâm linh vốn chưa từng rời xa.

1.

Trong kinh Pháp cú, Đức Phật dạy: “Ý dẫn đầu các pháp. Ý làm chủ, tâm tạo”. Nếu tâm ý là chủ, thì nơi an trú của tâm chính là ngôi nhà đích thực. Bởi vậy, dù có đi bao xa, trải qua bao nhiêu mùa xuân, nếu chưa quay về được với tâm mình, thì mọi cuộc trở về vẫn còn dang dở.

Xuân của thế gian luôn gắn với đổi thay: hoa nở rồi tàn, năm cũ qua đi, năm mới mở ra. Nhưng xuân trong đạo không bị giới hạn bởi thời gian. Đó là mùa xuân của tỉnh thức, của sự trở về sâu thẳm. Khi tâm lắng xuống, không còn bị cuốn trôi bởi lo toan, sợ hãi, hơn thua, thì ngay khoảnh khắc ấy, xuân đã hiện tiền.

Thiền sư Mãn Giác lưu lại bài kệ nổi tiếng:

Xuân khứ bách hoa lạc,

Xuân đáo bách hoa khai.

Sự trục nhãn tiền quá,

Lão tùng đầu thượng lai

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận,

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.

(Cáo tật thị chúng)

Dịch thơ:

Xuân qua, trăm hoa rụng,

Xuân đến, trăm hoa tươi.

Trước mắt việc đi mãi,

Trên đầu già đến rồi.

Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết,

Đêm qua sân trước nở cành mai.

(Có bệnh bảo đồ đệ - Bản dịch của Vân Trình Bùi Văn Nguyên trong Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, tập 2, thế kỷ X - đầu thế kỷ XVIII, NXB.Văn Học, tái bản, 1976)

Xuân đi, trăm hoa rụng; xuân đến, trăm hoa cười. Đó là quy luật của đời sống. Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc hoa nở hay hoa tàn, mà ở cái thấy của người đối diện với biến dịch ấy. Khi thấy được tính vô thường, con người không còn hoảng hốt trước sự đến - đi, mất - còn. Và chính trong cái thấy đó, một mùa xuân khác mở ra: xuân của tuệ giác.

Trong Phật học, “nhà” thường được nhắc đến như một ẩn dụ cho chỗ nương tựa vững chãi. Đức Phật khuyên hàng đệ tử “quy y Tam bảo”: nương tựa nơi Phật, Pháp, Tăng. Nhưng quy y không phải là chạy trốn thế gian để tìm một chỗ dựa bên ngoài. Quy y, sâu xa hơn, là quay về nhận diện Phật tánh nơi chính mình, sống đúng với Chánh pháp, nuôi dưỡng tăng thân nội tại - tức là sự hòa hợp giữa thân, khẩu và ý (ba nghiệp).

2.

Trong kinh Tương ưng bộ, Đức Phật nói: “Trong thân dài một trượng này, cùng với cảm thọ và tri giác, Như Lai tuyên bố thế gian, sự sinh khởi của thế gian, sự đoạn diệt của thế gian và con đường đưa đến sự đoạn diệt ấy”. Như vậy, ngôi nhà của sinh tử và giải thoát không nằm ở đâu xa, mà nằm ngay trong thân tâm này. Xuân đến, nếu chỉ lo dọn dẹp nhà cửa bên ngoài mà quên quét dọn những rác rưởi trong tâm - tham, sân, si, mạn, nghi - thì cuộc trở về vẫn chưa trọn vẹn.

Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông, sau khi buông ngai vàng, đã sống một đời thiền giả ung dung giữa núi rừng Yên Tử. Ngài viết Cư trần lạc đạo:

Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,

Cơ tắc xan hề khốn tắc miên

Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.

Tạm dịch:

Sống đời vui đạo hãy tùy duyên

Khi đói thì ăn, mệt ngủ liền

Vật báu trong nhà, thôi tìm kiếm

Đối cảnh vô tâm, chớ hỏi thiền.

Sống giữa trần mà vui với đạo, đói thì ăn, mệt thì ngủ. Theo đó, ngôi nhà của người giác ngộ không bị giới hạn bởi hình tướng. Ở đâu có chánh niệm, ở đó là nhà. Khi con người thôi chạy theo vọng tưởng về tương lai hay tiếc nuối quá khứ, an trú trọn vẹn trong hiện tại, thì mỗi bước chân đều là bước chân trở về. Ngược lại, khi không chánh niệm, thiếu tỉnh giác thì ta sẽ lạc vào nhiều cõi, trong đó có cả những đường dữ, chịu khổ, phiền.

3.

Xuân đến, người đời thường mong cầu đủ thứ: sức khỏe, tiền tài, thành công, hạnh phúc. Những mong cầu ấy không sai, nhưng nếu không có sự tỉnh thức, chúng dễ trở thành gánh nặng. Trong đạo Phật, hạnh phúc không đến từ việc thỏa mãn vô hạn các ham muốn, mà từ khả năng buông bỏ những điều không cần thiết. Buông không phải là mất, mà là trở về với cái vốn có.

Cả đời con người có thể là một cuộc đi xa: đi tìm bản ngã, đi tìm thành tựu, đi tìm sự công nhận. Nhưng đến một lúc nào đó, người ta mới nhận ra: thứ cần tìm chưa từng rời khỏi mình. Xuân đến, nếu biết dừng lại, biết lắng nghe, thì chính là lúc thích hợp nhất để quay về.

Theo nhà thiền, “bản lai diện mục” là khuôn mặt xưa nay trước khi cha mẹ sinh ra - tức là bản tánh thanh tịnh, không bị che phủ bởi vọng niệm (Phật tánh). Trở về nhà, theo nghĩa này, là trở về với cái thấy trong sáng ấy. Không cần chờ đến lúc rảnh rỗi hay về hưu, mà ngay trong đời sống bận rộn, mỗi hơi thở chánh niệm đều là một bước về nhà.

Thiền sư Nhất Hạnh nói: “Nhà là nơi ta có thể trở về, có thể dừng lại, có thể là chính mình”. Trong thực tập chánh niệm, đi, đứng, nằm, ngồi đều là những cơ hội để an trú. Khi uống một tách trà trong tỉnh thức, khi bước đi chậm rãi trên sân chùa hay con hẻm nhỏ, ta đang trở về nhà mà không cần di chuyển.

Xuân đến cũng là dịp để nhìn lại một năm đã qua. Bao nhiêu điều được, bao nhiêu điều mất, bao nhiêu niềm vui và nỗi buồn đã đi qua đời mình. Với người học Phật, điều quan trọng không phải là phán xét, mà là học hỏi. Mỗi kinh nghiệm, dù vui hay khổ, đều có thể trở thành chất liệu của tuệ giác nếu ta biết quán chiếu.

Kinh Tứ niệm xứ dạy hành giả quán thân, thọ, tâm, pháp để thấy rõ bản chất của đời sống. Quán như vậy không phải để trốn tránh xuân của thế gian, mà để sống sâu hơn với từng mùa xuân đang đến. Khi thấy rõ vô thường, ta trân quý hơn từng khoảnh khắc. Khi hiểu rõ khổ, ta khởi lòng từ bi với chính mình và người khác. Khi nhận ra vô ngã, ta bớt chấp thủ, bớt tổn thương.

Xuân đến, quay về nhà, rốt cuộc là quay về với sự bình an không điều kiện. Bình an ấy không phụ thuộc vào việc năm mới có thuận lợi hay không, mà phụ thuộc vào cách ta an trú trong từng giây phút. Khi tâm không còn rong ruổi, thì dù ở đâu, giữa phố thị hay thôn quê, giữa đông người hay một mình lặng lẽ, ta vẫn đang ở nhà.

Và có lẽ, đó chính là lời chúc xuân sâu sắc nhất của đạo Phật: chúc nhau biết quay về. Quay về với hơi thở, với bước chân, với trái tim biết thương và trí tuệ biết soi sáng. Khi ấy, xuân không chỉ là ba ngày Tết, mà là một mùa xuân dài rộng, trải khắp cả đời người.

Lưu Đình Long/Báo Giác Ngộ