Vì sao Nam Cực đóng băng còn châu Phi hạn hán?

Tác giả: Peter Frankopan/NXB Tri Thức-Omega Plus Books

Trái đất chuyển mình

Một cuốn sách đồ sộ bao trùm lịch sử trái đất, lịch sử nhân loại và lịch sử môi trường, khí hậu trong 4,5 tỷ năm, giúp độc giả hiểu hơn về quan hệ giữa con người và tự nhiên; được viết bởi GS lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford, Peter Frankopan.

Vì sao Nam Cực đóng băng còn châu Phi hạn hán?

Việc siêu lục địa vỡ ra và sự hình thành các lục địa bắt đầu cách đây khoảng 250 triệu năm có nhiều tác động hơn ngoài việc tạo ra bản đồ thế giới quen thuộc với chúng ta ngày nay.

Sự tái định hình các khối đất trên toàn cầu gây ra những tác động lớn lên hệ động thực vật, và có cả những hệ quả riêng đối với sự phát triển của các xã hội con người. Chẳng hạn, thay đổi mang tính tiến hoá qua hàng triệu năm đã dẫn tới những khác biệt sâu sắc trong số lượng và sự phân bố các loài có vú kích thước lớn ở đại lục Á-Âu so với châu Mỹ.

Một trong những tác động đáng kể đặc thù là việc thiếu những loài động vật phù hợp cho việc thuần hóa ở châu Mỹ vào khoảng thời gian con người mới đến định cư ở đây, khoảng 25.000 năm trước: điều này có tác động lớn, nếu không muốn nói là tác động sâu sắc, không chỉ lên cách các xã hội hiểu và tương tác với thế giới tự nhiên, mà còn cả kỹ thuật chăn nuôi, khả năng sản xuất dôi dư lương thực, sự nổi lên của các hệ thống tôn ti xã hội và thậm chí là đáp ứng miễn dịch đối với bệnh tật - một trong những sản phẩm phụ mang tính then chốt khi tương tác gần gũi với các loài động vật được thuần hóa.

Tuy nhiên, việc siêu lục địa vỡ ra và sự hình thành các lục địa bắt đầu cách đây khoảng 250 triệu năm có nhiều tác động hơn ngoài việc tạo ra bản đồ thế giới quen thuộc với chúng ta ngày nay. Chẳng hạn, một hệ quả là một khối nước khổng lồ có tên là biển Tethys bị chặn kín hơn 20 triệu năm trước khiến nó thu hẹp lại và cuối cùng co lại thành Địa Trung Hải.

Những cực khí hậu đặc thù được hình thành từ hàng triệu năm. Ảnh: Ocean Generation.

Điều này dẫn tới sự tái cấu trúc của các kiểu quy luật thời tiết toàn cầu, bao gồm việc nhiều khu vực rộng lớn thuộc châu Phi trở nên khô hạn và sự xâm lấn của hiện tượng đóng băng kéo dài ở Nam Cực.

Các kiểu quy luật khí hậu biến đổi dẫn tới hiện tượng “khủng hoảng độ mặn kỳ Messina” khoảng 5,6 triệu năm trước, dẫn tới sự bốc hơi đến khô kiệt của Địa Trung Hải và tạo nên các đường mòn động thực vật giữa châu Âu, châu Phi và Trung Đông tồn tại đến tận khi nước Đại Tây Dương chảy vào qua eo biển Gibraltar khoảng 300.000 năm sau và nhanh chóng đổ đầy vùng lòng Địa Trung Hải trong sự kiện có tên là trận lụt kỳ Zancle.

Tuy nhiên, từ bối cảnh của thế kỷ 21, điều còn quan trọng hơn là các vết nứt, va chạm và thay đổi của lục địa đối với các lưu vực đại dương lớn đã dẫn đến việc tạo ra các mỏ hydrocarbon khổng lồ trên toàn thế giới: gần như toàn bộ 877 mỏ dầu và khí đốt khổng lồ của thế giới (những mỏ chứa 500 triệu thùng dầu hoặc nhiều hơn) tập hợp tại chỉ hai mươi bảy vùng chủ chốt trên toàn thế giới.

Vị trí của các mỏ này củng cố nền kinh tế nhiên liệu hoá thạch trị giá hàng nghìn tỷ đô-la mỗi năm - nhưng đó cũng là nguyên nhân chính của biến đổi khí hậu trong thời kỳ hiện đại: cuộc cách mạng năng lượng khởi đầu với việc đốt các nhiên liệu hoá thạch thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của động cơ, đầu máy và nhà máy điện sử dụng dầu và khí đốt.

Một phần lớn của tình trạng phát thải, ấm lên toàn cầu và ô nhiễm hiện nay xuất hiện từ sự khai thác các nguồn tài nguyên của con người, vốn được hình thành qua hàng trăm triệu năm do những thay đổi lớn của khí hậu.