Tuyến bài: Nông thôn mới sau vạch đích

Nghị quyết 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, xác định nông dân là chủ thể, trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới (NTM). Nghị quyết 257/2025/QH15 của Quốc hội cũng xác định mục tiêu xây dựng NTM hiện đại, giàu đẹp, bản sắc, bền vững; nâng cao đời sống người dân và thu hẹp chênh lệch phát triển giữa các vùng, miền. Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về NTM giai đoạn 2026–2030 (Quyết định 51/2025/QĐ-TTg), cụ thể hóa yêu cầu xây dựng NTM trong giai đoạn mới. 

Tuyến bài "Nông thôn mới sau vạch đích" của Báo Xây dựng nhìn lại những đổi thay trên các miền quê và chặng đường tiếp theo khi nông thôn mới chuyển từ đạt chuẩn sang nâng tầm chất lượng sống.

BÀI 1:

CON ĐƯỜNG NỐI DÀI SINH KẾ 

Từ nhà sàn vùng cao, đường xuyên đảo đến vườn sầu riêng, nông thôn mới mở thêm cơ hội sinh kế cho người dân.

Nếp nhà sàn mở thêm sinh kế

Buổi sớm ở Nghĩa Đô (xã Nghĩa Đô, Lào Cai), ruộng lúa trải xanh dưới thung lũng, ôm lấy những nếp nhà sàn nằm xen trong vườn cây. Con đường bê tông uốn qua bản, phía xa là những dãy núi nối nhau. Trong một căn nhà sàn ở Nậm Chương, chị Kim Mai ngồi bên những nan tre, tiếp tục công việc đan lát đã theo nhiều thế hệ người Tày nơi đây.

Những nếp nhà sàn giữa ruộng đồng, núi rừng trở thành một phần không gian du lịch cộng đồng ở Nghĩa Đô, Lào Cai.

Nghĩa Đô là địa bàn miền núi, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ cao; người Tày chiếm gần 67% dân số. Theo báo cáo của xã, hơn 1.300 ngôi nhà sàn truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày. Chị Kim Mai cho biết, trước khi du lịch cộng đồng phát triển, người dân Nậm Chương chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ; nghề đan lát và một số nghề truyền thống phần nhiều do người lớn tuổi duy trì.

"Sau khi có Chương trình nông thôn mới, chính quyền địa phương quan tâm, hỗ trợ nhiều hơn, người dân cũng thay đổi cách làm. Những sản phẩm truyền thống được đưa ra bán cho khách du lịch và khách ở các nơi để tăng thêm thu nhập", chị Mai chia sẻ. Gia đình chị giờ không chỉ trông vào lúa mà có thêm nguồn thu từ chăn nuôi, nông sản, đồ thủ công và phục vụ du khách.

Gia đình chị Vũ Thị Tấn cũng tận dụng ao cá, sản phẩm nông nghiệp và những gì sẵn có trong nhà để phục vụ khách, có thêm khoảng 1–2 triệu đồng mỗi tháng. Khoản tiền chưa lớn, ngày thường khách vẫn thưa, nhưng với một gia đình miền núi vốn quen nguồn thu từ ruộng vườn, đó là thêm một phần sinh kế ngay tại quê nhà.

Chị Kim Mai (xã Nghĩa Đô, Lào Cai) gìn giữ nghề đan lát truyền thống, mở thêm sinh kế từ du lịch cộng đồng.

Sự chuyển động ấy diễn ra trên nền kinh tế nông, lâm nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng. Theo kết quả tổng kết năm 2025 của xã Nghĩa Đô, địa phương đón khoảng 26.000 lượt khách, doanh thu du lịch đạt 15 tỷ đồng; thu nhập bình quân đầu người đạt 45 triệu đồng/năm. Những nếp nhà sàn, nghề đan lát, món ăn và cảnh quan từng gắn với đời sống thường ngày nay vừa được gìn giữ và mở thêm trải nghiệm cho du khách.

5km đường nâng tầm kinh tế xã đảo

Từ thung lũng Nghĩa Đô lên miền biển Cát Hải, câu chuyện sinh kế lại bắt đầu từ một con đường. Nằm biệt lập giữa biển khơi, người dân Việt Hải (thôn Việt Hải, Đặc khu Cát Hải) từng gặp nhiều khó khăn trong phát triển kinh tế. Khi triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM, tuyến đường huyết mạch dài khoảng 5km từ bến tàu vào làng được đầu tư, mở rộng. Giao thông thuận tiện hơn đã mở thêm cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, đưa Việt Hải từ một làng chài biệt lập dần trở thành điểm đến của du khách.

Tuyến đường 5km xuyên đảo mở lối phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Hải.

Sự đổi thay hiện rõ hơn trong công việc hằng ngày của người dân. Anh Nguyễn Văn Thắng, người con Việt Hải chia sẻ, sinh ra và lớn lên ở đây, anh từng quanh năm bám biển. Khi cầu cảng, đường bê tông được đầu tư, du lịch cộng đồng dần khởi sắc, anh vay vốn, mở dịch vụ cho thuê xe đạp. Từ vài chiếc xe ban đầu, đến nay anh có hơn trăm xe đạp và xe điện, tạo việc làm cho hàng chục lao động.

Anh Đỗ Quốc Trọng, người cùng làng, cũng chia sẻ, trước đây anh làm nghề truyền thống chèo thuyền, thả lưới. Khi dịch vụ du lịch phát triển, khách đến tham quan làng ngày càng đông, anh chuyển sang lái xe phục vụ du khách. Nhờ đó, thu nhập tăng lên khoảng 10–12 triệu đồng/tháng.

Nếu ở Việt Hải, hạ tầng giao thông mở thêm nguồn thu từ du lịch thì trên những vườn sầu riêng ở Cần Thơ, xây dựng NTM tạo điều kiện để nông dân liên kết sản xuất.

Ông Tám Hoảnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc Hợp tác xã Tân Thới 1 (HTX Tân Thới 1), chia sẻ, nhờ Chương trình NTM, làng quê có nhiều đổi thay, trong đó cách sản xuất cũng dần thay đổi. Từ chỗ sản xuất riêng lẻ, bà con tập hợp vào HTX, cùng chú trọng tiêu chuẩn chất lượng và đáp ứng yêu cầu của thị trường. HTX hiện có 57 xã viên với 40ha sầu riêng, trong đó 39 hộ với 25ha đã được cấp mã vùng trồng xuất khẩu.

Mở rộng đường sinh kế

Nghĩa Đô, Việt Hải và Tân Thới 1 là những câu chuyện cho thấy xây dựng NTM không dừng ở thay đổi diện mạo làng quê mà còn mở thêm cơ hội phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập và đời sống người dân. 

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2021–2025, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM cơ bản đạt và vượt các mục tiêu được giao. Trong 7 chỉ tiêu, 4 chỉ tiêu vượt mục tiêu, gồm: Tỷ lệ xã đạt chuẩn NTM nâng cao, tỷ lệ xã đạt chuẩn NTM kiểu mẫu, tỷ lệ đơn vị cấp huyện được công nhận hoàn thành nhiệm vụ hoặc đạt chuẩn NTM và tỷ lệ huyện đạt chuẩn NTM nâng cao. 3 chỉ tiêu cơ bản hoàn thành, gồm: tỷ lệ xã đạt chuẩn NTM, số đơn vị cấp tỉnh hoàn thành nhiệm vụ xây dựng NTM và thu nhập bình quân của người dân nông thôn. Đến hết tháng 6/2026, cả nước có 21.028 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên.

Nhìn lại chặng đường xây dựng NTM, ông Phương Đình Anh, Phó chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, cho biết, hơn 15 năm qua, không chỉ diện mạo làng quê đổi thay, mà nhận thức về xây dựng NTM cũng từng bước chuyển biến tích cực.

Ông Đình Anh chia sẻ, ngay từ giai đoạn 2010–2015, Chương trình đã bao quát nhiều lĩnh vực, từ hạ tầng, sản xuất, văn hóa, giáo dục, y tế, đến môi trường, an ninh trật tự. Tuy nhiên, thời điểm đó, ở không ít nơi, vẫn có tâm lý coi xây dựng NTM như một dự án đầu tư đơn thuần của Nhà nước, có chương trình là có nguồn lực đầu tư.

Từ năm 2016, khi hạ tầng từng bước được hoàn thiện, xây dựng NTM dần đi vào chiều sâu. Một cây cầu, con đường không chỉ giúp đi lại thuận tiện, mà còn mở thêm cơ hội phát triển kinh tế, kết nối giao thương, giảm chi phí vận chuyển; một ngôi trường mới không chỉ tạo điều kiện học tập tốt hơn, mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức. Nguồn lực vì thế được đầu tư ngày càng đúng, trúng, có mục tiêu, chú trọng hơn tới phát triển sản xuất, tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và đời sống người dân, ông Anh chia sẻ.

(Còn tiếp)