Tục thờ Tứ Dương Thành phủ quân

Bài viết này giới thiệu một phát hiện đáng chú ý: Tục thờ “Tứ Dương Thành phủ quân” và tục thờ “Phục Ba tướng quân Mã Viện” vốn là hai lớp tín ngưỡng khác nhau, nhưng qua quá trình biến đổi của lịch sử và không gian thờ tự đã bị hòa lẫn, từ đó tạo nên nhiều cách lý giải chưa thật sự chính xác kéo dài cho đến ngày nay.

Trải dài từ vùng cửa biển Hội An, Cù Lao Chàm đến nhiều làng ven biển Điện Bàn, Duy Xuyên, vị thần này từ lâu được người dân kính ngưỡng, nhưng danh tính thực sự vẫn là đề tài gây nhiều tranh luận.

Do sắc phong của thần ghi "Tứ Dương Thành phủ quân" nên miền Bắc thì cho rằng thần là Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi, một danh tướng thời Mạc còn có tên là Thành, người lại xem là con của danh thần Bắc Quân Đô Đốc Phủ Chưởng Phủ Sự Bùi Tá Hán, cũng có ý kiến đồng nhất với Phục Ba tướng quân Mã Viện và xem đây là vị thủy thần che chở ngư dân.

Tuy nhiên, khi đối chiếu sắc phong triều Nguyễn, thư tịch cổ cùng những ghi chép còn lưu lại ở Quảng Nam, một cách nhìn khác dần hiện ra.

Theo từ nguyên thì đúng 2 chữ 伏波 (Phục Ba) có nghĩa là hàng phục sóng nước. Tuy nhiên, trong lịch sử Trung Hoa, mỹ từ này được sử dụng để ca ngợi các danh tướng, trong đó có 2 vị nổi bật hơn cả, được nhắc đến nhiều nhất là Lộ Bác Đức và Mã Viện. Tuy nhiên Phục Ba tướng quân Mã Viện chính là người được thờ rộng rãi tại một số vùng ở Trung Quốc.

Ở xứ Quảng có miếu thờ vị này không?

Phục Ba tướng quân Mã Viện, tự Văn Uyên, một viên tướng thời Đông Hán, do có công bình định phương nam nên được phong là Phục Ba tướng quân. Sau khi mất, được người phương Bắc thờ phụng. Trong tác phẩm Hải ngoại kỷ sự của Thiền sư Thích Đại Sán, khi thuật lại hành trình đến Đàng Trong năm Ất Hợi (1695), sau khi về, do gặp gió bão phải ghé lại Cù Lao Chàm, ông đã đến miếu thờ Phục Ba.

Không chỉ riêng Cù Lao Chàm mới có miếu thờ Phục Ba tướng quân. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX vẫn còn có một miếu thờ Phục Ba ở vùng Hội An.

Trong tập "Tiên Thúy Động Thiên ngâm sao" của Như Như Đạo Nhân có một bài thơ nhắc đến miếu Phục Ba thờ Mã Viện khi ông đi chơi Ngũ Hành Sơn và ghé về nghỉ đêm tại Hội An, ý nhấn mạnh viên tướng này là bề tôi nhà Hán xưa, kẻ đã dựng cột đồng để phân cương thổ, người Việt không nên thờ cúng.

Bài thơ này ca ngợi sự trù phú của đất Quảng Nam, người Minh Hương đã bỏ nước ra đi, đến cư trú Hội An, nhờ mảnh đất này mà trở nên giàu có thì hãy nhớ rằng Mã Viện chính là người đã dựng cột đồng phân cương nước Việt xưa.

Còn Tứ Dương Thành phủ quân?

Thực ra, đây là tước hiệu của 2 nhân vật lịch sử thời Mạc, một người là Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi và người còn lại là Thành Quốc công, không rõ tên họ vì sử nhà Mạc đã mất mát, còn sử nhà Lê thì không ghi lại đầy đủ.

Chuyện này được Tiến sĩ Trương Quốc Dụng chép rất rõ trong sách Thoái thực ký văn như sau: “Ở duyên hải thường có thờ Tứ Dương hầu và Thành quốc công, đó là hai người đều làm tướng nhà Mạc mà đền thờ thì chung một chỗ. Xét ở sử truyện thì không thấy tên Thành quốc công, có thuyết bảo là Nguyễn Như Khuê. Còn Tứ Dương hầu họ Phạm tên Tử Nghi, quán làng Thiên Lôi, xã Vĩnh Niệm tổng An Dương thuộc Hải Dương. Người sau này có sức khỏe, dân trong vùng đều quy phụ... Mới đây, bộ Lễ nghị định các thần đều phải bỏ tước hiệu công hầu, mới phong sắc là Tứ Dương Thành phủ quân, thì tựa hồ như một người chứ không phân biệt”.

Làng An Phong và Để Võng phủ Điện Bàn chỉ thờ duy nhất là thần Tứ Dương chứ không có thờ thần Thành phủ quân.

Xét mỹ tự của các thần được phong thời Tự Đức trở về sau, khi đang còn là Trung đẳng thần được ban Quang Ý, khi được nâng bậc lên hạng thần thượng đẳng thì ban Trác Vĩ, chứng tỏ thần Tứ Dương là dương thần thuộc phái nam chứ không phải nhiên thần tức thủy thần để có thể gắn với chữ Phục Ba nghĩa là hàng phục sóng gió.

Như vậy, rõ ràng trong tín ngưỡng dân gian xứ Quảng có một bộ phận thờ Mã Viện ở miếu Phục Ba nhưng thần không được triều đình ban sắc phong.

Có thể do trải qua nhiều năm bỏ không, miếu thờ Phục Ba Tướng Quân Mã Viện được trưng dụng để thờ thần Tứ Dương, rồi dân làng nhân tên miếu Phục Ba mà viết thêm vào thần vị của thần, người đời sau không biết cứ suy diễn theo thần vị chứ không tìm hiểu.

Cũng có một số làng lại ghép thần Tứ Dương với thần Tam Vị Thủy Tướng, rồi diễn giải bằng câu chuyện riêng của làng mình.

LÊ MINH KHIÊM