Từ mùa Thu độc lập

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ Cách mạng Lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập. Ảnh: tư liệu lịch sử.

Từ khoảnh khắc ấy, lịch sử Việt Nam bước sang một trang mới.

Mỗi khi tháng Tám về, trong ký ức của người Việt Nam lại hiện lên một mùa Thu đặc biệt của 81 năm trước, khi từ Hà Nội, Huế, Sài Gòn đến nhiều địa phương trong cả nước, hàng triệu người dân đồng loạt đứng lên giành chính quyền, đưa dân tộc bước qua một bước ngoặt chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là kết quả của cả một quá trình chuẩn bị lâu dài, của sự kết hợp giữa đường lối cách mạng đúng đắn, nghệ thuật tổ chức lực lượng, khả năng tập hợp quần chúng, tinh thần yêu nước được hun đúc qua nhiều thế hệ và đặc biệt là khả năng nhận diện, chớp lấy thời cơ lịch sử. Các nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám đều nhấn mạnh rằng thắng lợi ấy là kết quả của sự kết hợp giữa sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, giữa sự chuẩn bị chủ động với khả năng nắm bắt đúng thời cơ.

Điều đáng nói hơn cả là Cách mạng Tháng Tám đã làm thay đổi địa vị của người dân trong lịch sử dân tộc. Từ thân phận của những người dân mất nước, nhân dân Việt Nam trở thành chủ thể của một nhà nước độc lập; từ một dân tộc bị đặt dưới ách thống trị của chủ nghĩa thực dân và phát xít, Việt Nam tuyên bố với thế giới quyền tự quyết của mình.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố trước đồng bào cả nước và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bản Tuyên ngôn Độc lập ấy mãi mãi là áng văn bất hủ khai sinh một nhà nước mới thể hiện một tầm vóc tư tưởng sâu sắc, khi đặt quyền độc lập của dân tộc Việt Nam trong mối quan hệ với những giá trị phổ quát của nhân loại. Người mở đầu bằng việc dẫn lại những tư tưởng về quyền con người trong Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp, từ đó đi đến một lập luận có ý nghĩa lịch sử: nếu con người có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc thì các dân tộc cũng có quyền sống, quyền tự do và quyền độc lập.

Đặc biệt, kết thúc bản Tuyên ngôn, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập.”

Đó là sự khẳng định chủ quyền của một dân tộc vừa bước ra khỏi chế độ thuộc địa và đồng thời là lời tuyên bố về ý chí bảo vệ thành quả cách mạng. Bởi ngay sau khi nền độc lập được tuyên bố, đất nước đã phải đối diện với vô vàn thử thách. Sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới chỉ là bước khởi đầu; nền độc lập còn phải tiếp tục được bảo vệ bằng những cuộc chiến tranh vệ quốc.

Quảng trường Cách mạng Tháng Tám hôm nay. Ảnh: Hoàng Thu Phố.

Nhìn lại Cách mạng Tháng Tám sau hơn tám thập kỷ, chúng ta luôn phải đặt ra câu hỏi: Vì sao một dân tộc bị áp bức, nghèo nàn và đứng trước những lực lượng mạnh hơn rất nhiều lại có thể tạo nên một cuộc cách mạng làm thay đổi vận mệnh đất nước?

Câu trả lời trước hết nằm ở sức mạnh của lòng yêu nước và khát vọng độc lập đã được hun đúc qua lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc. Nhưng chỉ có lòng yêu nước thôi chưa đủ để làm nên một cuộc cách mạng. Lòng yêu nước phải được tổ chức thành lực lượng, khát vọng phải được chuyển hóa thành hành động và thời cơ phải được biến thành thắng lợi. Chính ở điểm này, Cách mạng Tháng Tám để lại một bài học đặc biệt quan trọng về vai trò lãnh đạo, về nghệ thuật tập hợp lực lượng và về khả năng kết hợp sức mạnh dân tộc với những điều kiện khách quan của thời đại.

Giá trị thời đại và sức sống trường tồn của Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9 khẳng định những bài học ấy, trong đó vai trò của nhân dân, của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tư tưởng “lấy dân làm gốc” mang ý nghĩa lớn. Nhân dân chính là sức mạnh vô địch của cách mạng; lợi ích và nguyện vọng chính đáng của nhân dân phải trở thành mục tiêu, động lực và thước đo của hoạt động của Đảng và Nhà nước.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo cách mạng vào thời điểm đó đã nhìn thấy niềm tin vào sức mạnh của nhân dân. Khi người dân tin rằng họ đang đứng lên để giành lấy tương lai của chính mình, cách mạng có được một nguồn lực không gì có thể thay thế. Cách mạng Tháng Tám vì thế trước hết là sự gặp gỡ giữa đường lối cách mạng với khát vọng độc lập của nhân dân; giữa sự chuẩn bị của tổ chức với sức mạnh của quần chúng; giữa thời cơ khách quan và quyết tâm không gì lay chuyển.

Bài học ấy cho đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị. Mọi chủ trương chính sách chỉ thành công nếu được nhân dân đồng tình, ủng hộ và tham gia thực hiện. Khi những nhu cầu chính đáng của nhân dân được đảm bảo thì sẽ tạo ra đồng thuận xã hội. Khi người dân nhìn thấy lợi ích của mình gắn với lợi ích của đất nước, khi tiếng nói của nhân dân được lắng nghe và khi niềm tin xã hội được củng cố, nguồn lực từ sức mạnh đồng thuận của nhân dân sẽ hội tụ thành sức mạnh lớn lao.

Một trong những giá trị có sức sống lâu dài nhất của Cách mạng Tháng Tám là tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc. Không có sức mạnh của nhân dân, không có sự đồng lòng của hàng triệu con người, không thể có một cuộc Tổng khởi nghĩa thành công trên phạm vi cả nước. Nhìn lại lịch sử, có thể thấy một điều nhất quán: mỗi khi dân tộc Việt Nam đứng trước thử thách lớn, sức mạnh đoàn kết lại trở thành điểm tựa quyết định. Từ chống ngoại xâm đến xây dựng đất nước, từ thiên tai đến những cuộc khủng hoảng, từ những năm tháng khó khăn nhất đến những bước phát triển mạnh mẽ, sức mạnh của cộng đồng luôn là nguồn lực đặc biệt của Việt Nam.

Trong cuộc Tổng khởi nghĩa năm 1945, sức mạnh cách mạng không nằm ở một lực lượng đơn lẻ mà được tạo nên bởi sự tham gia của đông đảo các tầng lớp nhân dân. Chính sức mạnh ấy đã biến một chủ trương chính trị thành phong trào rộng lớn, tạo nên sức mạnh đủ để làm thay đổi cục diện đất nước trong một thời gian rất ngắn.

Bài học lịch sử của Cách mạng Tháng Tám là bài học của việc biến khát vọng thành hành động, biến lòng yêu nước thành sức mạnh tổ chức và biến thời cơ lịch sử thành thắng lợi cách mạng. Khi đã tập hợp được sức mạnh nhân dân, xác định đúng mục tiêu, có đường lối đúng đắn và biết nắm bắt thời cơ thì cả dân tộc đã giành được độc lập. Thắng lợi năm 1945 đưa nhân dân Việt Nam từ thân phận nô lệ trở thành người làm chủ đất nước, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do. Đây là một trong những bước ngoặt vĩ đại nhất của lịch sử dân tộc Việt Nam.

Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu củng cố đại đoàn kết còn có thêm một chiều kích mới: đó là xây dựng đồng thuận trong xã hội số. Mạng xã hội làm cho khả năng kết nối giữa con người với con người trở nên chưa từng có, nhưng đồng thời cũng tạo ra những nguy cơ phân cực chưa từng có. Một thông tin sai lệch có thể được lan truyền với tốc độ rất nhanh; một đoạn video bị cắt ghép có thể tạo ra định kiến; một bình luận thiếu trách nhiệm có thể biến một vấn đề xã hội thành cuộc tranh cãi gay gắt.

Do đó, bảo vệ khối đại đoàn kết hôm nay không chỉ là tập hợp các lực lượng xã hội trong những phong trào lớn, mà còn là xây dựng một văn hóa tranh luận có trách nhiệm, một môi trường thông tin lành mạnh và một xã hội biết tôn trọng sự khác biệt. Nếu tinh thần đoàn kết năm 1945 giúp dân tộc tập hợp sức mạnh để giành độc lập thì tinh thần đoàn kết hôm nay phải giúp đất nước tập hợp trí tuệ, nguồn lực và sáng kiến của toàn xã hội để phát triển. Đó cũng chính là sự vận dụng sáng tạo bài học “lấy dân làm gốc” trong điều kiện mới.

Ngay trong Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt quyền độc lập của dân tộc trong mối quan hệ chặt chẽ với quyền con người. Đây không phải là một sự lựa chọn ngẫu nhiên về cách diễn đạt. Nó thể hiện tư tưởng nhất quán rằng mục đích cuối cùng của độc lập là mở ra điều kiện để nhân dân được sống trong tự do và có cơ hội xây dựng cuộc sống của mình.

Trong điều kiện phát triển hiện nay, độc lập còn phải được thể hiện bằng năng lực tự chủ về kinh tế, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực, năng lực quản trị, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia trong môi trường quốc tế biến động nhanh chóng.

Nói cách khác, độc lập trong thế kỷ XXI đòi hỏi một quốc gia phải có năng lực tự đứng vững và tự quyết định con đường phát triển của mình. Yêu cầu đặt ra hôm nay là phải xây dựng một nền quản trị quốc gia hiện đại, một nền kinh tế có sức cạnh tranh, một hệ thống khoa học - công nghệ đủ năng lực tạo ra động lực tăng trưởng mới và một xã hội trong đó người dân thực sự được hưởng thành quả của phát triển.

Làm thế nào để thế hệ trẻ hôm nay cảm nhận được ý nghĩa của ngày 2/9 không phải bằng những bài học thuộc lòng mà bằng sự thấu hiểu? Đây là một câu hỏi quan trọng. Bởi với nhiều người trẻ, năm 1945 đã cách xa hơn tám thập kỷ. Họ không có ký ức trực tiếp về chiến tranh, về đói nghèo, về những năm tháng đất nước bị chia cắt. Họ lớn lên trong Internet, điện thoại thông minh, trí tuệ nhân tạo và một thế giới phẳng hơn. Cần giúp họ hiểu cái giá của độc lập để giá trị của lịch sử sẽ trở thành động lực phát triển hôm nay.

Mỗi dịp Quốc khánh 2/9 là dịp để mỗi người Việt Nam nhận thức sâu sắc hơn về giá trị của độc lập, tự do, hạnh phúc. 81 năm sau mùa Thu 1945, Việt Nam đã đi qua một chặng đường lịch sử đặc biệt dài và nhiều thử thách. Từ một đất nước thuộc địa nghèo nàn, Việt Nam đã trở thành một quốc gia độc lập, thống nhất, hội nhập sâu rộng với thế giới và đang đặt ra những mục tiêu phát triển ngày càng cao hơn.

Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 là những dấu mốc chói lọi trong lịch sử dân tộc, là sự kết tinh của ý chí độc lập, khát vọng tự do, sức mạnh đại đoàn kết và bản lĩnh nắm bắt thời cơ của một dân tộc đã đi qua hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước. Hơn tám thập kỷ đã trôi qua, nhưng những giá trị làm nên mùa Thu lịch sử ấy vẫn không ngừng vận động trong đời sống dân tộc, trở thành nguồn sức mạnh tinh thần để Việt Nam bước vào một giai đoạn phát triển mới với khát vọng xây dựng đất nước giàu mạnh, văn minh, phồn vinh và hạnh phúc.