Trấn Thành đang ở đâu với con số 2.000 tỷ đồng?

Tính đến tối 23/2, theo dữ liệu của Box Office Vietnam, Thỏ ơi đã vượt mốc 260 tỷ đồng. Cộng với bốn phim trước đó gồm Bố già (427 tỷ), Nhà bà Nữ (475 tỷ), Mai (551 tỷ) và Bộ tứ báo thủ (332 tỷ), Trấn Thành chính thức trở thành đạo diễn Việt đầu tiên đạt tổng doanh thu vượt 2.000 tỷ đồng, tương đương gần 77 triệu USD.

Ở một thị trường còn nhỏ, phân mảnh và phụ thuộc mạnh vào mùa vụ như Việt Nam, con số này mang nhiều ý nghĩa. Nhưng khi đặt trong bối cảnh khu vực và quốc tế, 2.000 tỷ đồng vừa là một đỉnh cao đáng ghi nhận, vừa cho thấy những giới hạn mà điện ảnh Việt vẫn chưa vượt qua.

Trấn Thành đang là đạo diễn duy nhất có tổng doanh thu phim hơn 2.000 tỷ đồng.

Trấn Thành đang là “duy nhất” của con số 2.000 tỷ đồng

Điểm đặc biệt trong trường hợp của Trấn Thành không nằm ở một cú bùng nổ đơn lẻ, mà ở khả năng tái tạo thành công liên tục. Năm phim liên tiếp đều có doanh thu cao cho thấy đây không còn là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là một mô hình vận hành ổn định.

Nghiên cứu về mô hình này, GS David Hesmondhalgh nhấn mạnh rằng “sự lặp lại thành công” là dấu hiệu của một hệ sinh thái đã bắt đầu hình thành, thay vì chỉ dựa vào may mắn thị trường. Trường hợp Trấn Thành phản ánh khá rõ logic này: thương hiệu cá nhân mạnh, kiểm soát tốt truyền thông, chọn đề tài dễ lan tỏa cảm xúc, và phát hành đúng thời điểm.

Ở Việt Nam, nơi tổng doanh thu phòng vé hằng năm mới chỉ ở quy mô vài nghìn tỷ đồng, một cá nhân tích lũy 2.000 tỷ qua nhiều năm đồng nghĩa với việc chiếm một phần rất lớn “bánh thị trường”. Điều này tạo ra ba hệ quả.

Thứ nhất, nó nâng trần kỳ vọng doanh thu cho phim Việt, khiến mốc 300 đến 500 tỷ không còn là điều “phi thường”. Thứ hai, nó củng cố mô hình “ngôi sao trung tâm”, trong đó sức hút cá nhân trở thành bảo chứng đầu tư. Thứ ba, nó khiến thị trường ngày càng tập trung vào một số ít tên tuổi, làm tăng rủi ro lệ thuộc.

Hệ quả thứ ba có thể lý giải cho việc tại sao Trấn Thành luôn thu hút thảo luận khi nhắc về tương lai của thị trường điện ảnh và câu chuyện doanh thu phòng vé. Trấn Thành hiện ở đúng ngưỡng ranh giới: vừa là động lực tăng trưởng, vừa là phép thử cho khả năng mở rộng của điện ảnh Việt.

Con số "trung bình khá" ở khu vực

Để hiểu đúng 2.000 tỷ đồng, cần đặt nó vào cấu trúc thị trường. Việt Nam có khoảng hơn 1.200 phòng chiếu, giá vé trung bình thấp hơn Hàn, Nhật và Trung Quốc, và mật độ xem phim trên đầu người còn hạn chế. Những yếu tố này tạo ra một “trần doanh thu” tự nhiên.

Ngay cả khi một bộ phim được gần như toàn bộ khán giả mục tiêu ủng hộ, tổng thu vẫn khó vượt xa mốc 700 tỷ đồng như trường hợp Mưa đỏ (vốn đi kèm rất nhiều yếu tố khách quan mới đạt được).

Trong khi đó Hàn Quốc có thị trường nhỏ hơn Nhật và Trung, nhưng lại có sức mua rất cao. Một phim nội địa ăn khách tại Hàn có thể đạt 80 đến 130 triệu USD chỉ tính riêng trong nước. Ví dụ The Admiral: Roaring Currents đạt hơn 130 triệu USD nội địa, Along With the Gods hơn 100 triệu USD nội địa, Veteran cũng gần 93 triệu USD nội địa. Nhiều đạo diễn Hàn không chỉ có một phim thành công, mà lặp lại được thành tích này nhiều lần. Quan trọng hơn, Hàn Quốc còn có khả năng đưa phim ra toàn cầu. Parasite đạt hơn 260 triệu USD toàn cầu, trong đó phần lớn đến từ bên ngoài Hàn Quốc. Điều này cho thấy: một phim Hàn thành công có thể bằng hoặc vượt toàn bộ “gia tài nhiều năm” của một thương hiệu Việt.

Nhật Bản đặc biệt mạnh ở hoạt hình và thị trường quốc tế. Your Name đạt hơn 400 triệu USD toàn cầu, Weathering With You gần 200 triệu USD. Chỉ một phim của Makoto Shinkai đã gấp 5 lần mốc 77 triệu USD của Việt Nam. Điểm khác biệt nằm ở khả năng xuất khẩu. Phim Nhật được phát hành bài bản tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Đông Nam Á, châu Âu và Bắc Mỹ. Doanh thu không bị “mắc kẹt” trong biên giới quốc gia.

Trấn Thành có nhiều phim thắng doanh thu liên tiếp, chưa từng nếm mùi thất bại về doanh thu.

Thái Lan có quy mô gần Việt Nam hơn, nhưng lại có kinh nghiệm đưa phim ra khu vực. Pee Mak đạt hơn 20 triệu USD toàn cầu. Bad Genius gần 45 triệu USD. Những con số này không quá lớn, nhưng cho thấy phim Thái có thể kiếm tiền ngoài lãnh thổ một cách ổn định hơn.

Trong khi đó, rất ít phim Việt đạt được điều này.

Trung Quốc là một trường hợp hoàn toàn khác. Mỗi năm, phòng vé Trung Quốc thu từ 6 đến 8 tỷ USD. Riêng dịp Tết Nguyên đán có thể đạt hơn 1 tỷ USD chỉ trong một tuần. Một phim Trung Quốc có thể thu 600 đến 800 triệu USD mà không cần ra nước ngoài. So với quy mô đó, 77 triệu USD của Việt Nam cũng là rất nhỏ. Tuy nhiên, Trung Quốc là một thị trường rất lớn nên rất khó để so sánh với Việt Nam.

Cần làm gì sau mốc 2.000 tỷ đồng?

Nếu nhìn kỹ vào cấu trúc doanh thu, có thể thấy một thực tế: gần như toàn bộ 2.000 tỷ đồng của Trấn Thành đến từ phòng vé trong nước.

Phim của anh không được phát hành rộng rãi ở châu Á, chưa có chỗ đứng tại Bắc Mỹ hay châu Âu, và ít tham gia các hệ thống phân phối khu vực. Điều này tạo ra sự khác biệt căn bản với các đạo diễn thành công ở Hàn, Nhật hay thậm chí Thái.

Ở những thị trường đó, một phần quan trọng của doanh thu đến từ: Phát hành quốc tế, bán bản quyền streaming toàn cầu và thị trường thứ cấp sau rạp. Với phim Việt, các kênh này còn rất hạn chế. Do đó, dù thống trị trong nước, tổng quy mô doanh thu vẫn bị “đóng khung”.

Nếu đặt vào bức tranh khu vực, có thể nói: Ở Việt Nam, Trấn Thành đang ở vị trí số một về sức hút thương mại. Ở Đông Nam Á, anh cũng thuộc nhóm cao, nhưng chưa phải dẫn đầu về xuất khẩu phim. Ở Đông Bắc Á, quy mô doanh thu còn cách xa. Ở quốc tế, gần như chưa hiện diện.

Điều này không làm giảm giá trị thành tích trong nước. Nhưng nó cho thấy rõ rằng thành công hiện tại mới là “vòng một” của cuộc chơi.

Kinh nghiệm của Hàn Quốc và Nhật Bản cho thấy: giai đoạn thống trị thị trường trong nước thường là bước đệm trước khi vươn ra quốc tế. Hàn Quốc có giai đoạn phim nội chiếm hơn 50% thị phần, trước khi xuất khẩu mạnh. Nhật Bản xây dựng vững chắc thị trường nội địa, rồi đưa anime đi toàn cầu.

Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của chu kỳ này. Trấn Thành, với vị thế hiện nay, có lợi thế hiếm có để thử nghiệm con đường mới như hợp tác quốc tế, đầu tư phát hành khu vực.

Nếu tiếp tục chỉ tối ưu thị trường trong nước, anh sẽ còn phá kỷ lục. Nhưng những kỷ lục chỉ tiệm cận ở những con số trong nước, khó vượt qua được mốc của chính mình.

2.000 tỷ đồng của Trấn Thành là cột mốc lịch sử của điện ảnh Việt. Nó chứng minh rằng thị trường nội địa đã đủ trưởng thành để nuôi dưỡng những thương hiệu lớn. Nhưng trong bản đồ điện ảnh châu Á, con số này mới ở mức trung bình khá.

Khoảng cách với Hàn, Nhật và đặc biệt là Trung Quốc không nằm ở tài năng, mà ở quy mô thị trường và năng lực xuất khẩu. Vì vậy, câu chuyện quan trọng nhất sau mốc 2.000 tỷ không phải là “phim sau có đạt 600 tỷ không”, mà là: Liệu điện ảnh Việt có thể biến sức mạnh nội địa thành sức mạnh khu vực và toàn cầu hay không?

Nếu làm được, 2.000 tỷ sẽ là bệ phóng. Nếu không, nó sẽ chỉ là giới hạn cao nhất của một sân chơi còn khép kín.

Giang Nguyễn