Tiếng thoi đưa bên nếp nhà sàn

Bà Vì Thị Tích, bản Na Sang 1, xã Núa Ngam dệt thổ cẩm, chuẩn bị may trang phụ.

Người Lào quan niệm vẻ đẹp của tấm thổ cẩm không chỉ ở màu sắc rực rỡ hay hoa văn tinh xảo, mà quan trọng hơn, đó là sự gửi gắm tâm hồn, tín ngưỡng và lối sống của cộng đồng. Mỗi họa tiết - từ hình con voi, chim muông đến cành cây, hoa lá - đều mang một câu chuyện, một biểu tượng văn hóa được lưu truyền qua nhiều đời.

Bà Vì Thị Tích, bản Na Sang 1, xã Núa Ngam cho biết: “Phụ nữ Lào nơi đây lớn lên trong tiếng thoi đưa, bên khung cửi đặt dưới sàn nhà. Dệt vải không chỉ là công việc mà còn là thước đo sự khéo léo và tài hoa của người phụ nữ. Ngày mùa bận rộn thì tối về ăn cơm xong lại ngồi vào khung cửi, cứ lúc nào rảnh là chúng tôi dệt vải”.

Để tạo nên một tấm thổ cẩm hoàn chỉnh phải trải qua hàng loạt công đoạn hoàn toàn thủ công. Từ trồng bông, tách hạt, bật bông, se sợi, quay sợi đến nhuộm chàm, tất cả đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ. Ở bản Na Sang 1, hầu như gia đình nào có phụ nữ từ trung tuổi trở lên cũng giữ chum nước chàm và đặt một khung cửi dưới gầm sàn. Tấm vải làm ra được sử dụng để may váy, áo, túi đựng đồ hoặc làm trang phục trong các dịp lễ hội.

Điểm đặc biệt trong dệt thổ cẩm của người Lào là họ tạo hoa văn trực tiếp ngay trong quá trình dệt chứ không vẽ sáp hay thêu lên nền vải như nhiều dân tộc khác. Điều này khiến mỗi tấm thổ cẩm đều mang vẻ đẹp liền mạch, bền màu và hài hòa. Trong ánh sáng lọt qua vách sàn, những sợi chỉ nhiều màu được luồn khéo léo qua từng đường dệt, tạo nên những hoa văn sắc nét.

Chị Vì Thị Lan, bản Na Sang 1 chia sẻ: “Làm cổ áo rất mất thời gian, ít nhất cũng phải hai đến ba tháng mới đủ vải để may vài chiếc. Những hoa văn hình con vật như chim, chuột, hay voi càng nhiều chi tiết thì càng lâu hơn”.

Dù hiện nay thị trường có nhiều mẫu mã công nghiệp đa dạng, phụ nữ Lào ở Điện Biên vẫn gắn bó với nghề dệt. Không chỉ vì giá trị văn hóa, mà còn bởi niềm tự hào khi tự tay làm ra trang phục truyền thống cho gia đình. Người phụ nữ Lào mặc váy áo truyền thống trong lễ hội, ngày tết, cưới hỏi và cả lúc đi làm đồng.

Nhằm kết hợp bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế, năm 2020, Hợp tác xã (HTX) dệt thổ cẩm bản Pa Xá Lào, xã Thanh Yên được thành lập. HTX sản xuất khăn, áo, váy và nhiều sản phẩm thổ cẩm khác nhằm đưa sản phẩm của dân tộc ra thị trường trong và ngoài tỉnh. Với giá bán từ 800 nghìn đến 1 triệu đồng cho một bộ trang phục truyền thống, nghề dệt đã mang lại nguồn thu ổn định cho nhiều phụ nữ. Bà Vì Thị Dung, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thanh Yên cho biết: “Sự phát triển của nghề dệt thổ cẩm ở Pa Xá Lào có được nhờ sự vào cuộc của chính quyền và các tổ chức địa phương trong việc tuyên truyền, vận động. Chúng tôi tận dụng các kênh truyền thông và mạng xã hội để quảng bá sản phẩm, giúp người dân hiểu giá trị nghề truyền thống và mạnh dạn đầu tư hơn”.

Không chỉ dừng ở việc giữ gìn nghề cổ truyền, nhiều phụ nữ Lào còn mong muốn đưa thổ cẩm trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của Điện Biên. Những tấm vải mang dấu ấn núi rừng và tâm hồn người thợ thủ công đang trở thành món quà được du khách ưa chuộng. Việc kết hợp nghề dệt với du lịch cộng đồng, quảng bá trải nghiệm dệt thổ cẩm ngay tại bản là hướng đi đang được nhiều địa phương tính đến.

Giữa sự thay đổi của đời sống hiện đại, tiếng thoi đưa dưới nếp nhà sàn vẫn vang lên đều đặn mỗi chiều. Đó không chỉ là âm thanh của lao động, mà còn là nhịp văn hóa của một cộng đồng đang nỗ lực gìn giữ bản sắc. Và những người phụ nữ Lào - bằng sự kiên trì, bàn tay khéo léo và tình yêu với nghề, đang tiếp tục thổi hồn vào từng tấm vải, để thổ cẩm không chỉ tồn tại mà còn lan tỏa mạnh mẽ hơn trong đời sống hôm nay.

Anh Dũng