Thoả thuận Iran - Oman liệu có đủ để tháo nút thắt Hormuz?

Iran và Oman tiến gần hơn đến thoả thuận liên quan đến eo biển Hormuz. Ảnh minh hoạ CNN/Getty Images.

Tiến gần hơn tới thoả thuận

Thỏa thuận giữa Iran và Oman, hai quốc gia nằm ở hai bờ eo biển Hormuz, được giới quan sát đánh giá là một bước quan trọng hướng tới một thỏa thuận quy mô lớn hơn nhằm chấm dứt cuộc chiến và khôi phục hoạt động vận tải qua tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới.

Chiến sự bùng phát sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran ngày 28/2, khiến Tehran siết chặt kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến đường giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu.

Al Jazeera dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết Washington kỳ vọng thỏa thuận giữa Iran và Oman sẽ sớm được ký kết, qua đó tạo điều kiện để hoạt động vận chuyển dầu mỏ qua khu vực trở lại bình thường.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cũng xác nhận Tehran và Muscat đang "rất gần" với một thỏa thuận về một tuyến vận tải biển mới qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh việc mở cửa trở lại tuyến hàng hải này còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác, trong đó có yêu cầu Mỹ bồi thường thiệt hại cho Iran.

Lập trường của Tehran tiếp tục được làm rõ khi ông Mohammad Baqer Zolqadr, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, đưa ra một loạt yêu cầu đối với Washington. Trong đó có việc chấm dứt các mối đe dọa nhằm vào Iran, ngừng các hành động mà Tehran coi là gây hấn đối với Iran và các đồng minh tại Lebanon, Palestine, Yemen và Iraq.

Iran cũng yêu cầu Mỹ dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa, các biện pháp trừng phạt và giải phóng những tài sản của Iran đang bị đóng băng.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 8/8 tiếp tục đưa ra thông điệp tương tự. Người phát ngôn IRGC Hossein Mohebbi nói với hãng tin Tasnim rằng, eo biển Hormuz chắc chắn sẽ được mở lại bất cứ khi nào Mỹ chấp nhận các điều kiện của Iran. Theo ông, việc mở cửa eo biển không liên quan trực tiếp đến tiến trình đàm phán giữa Iran và Oman.

Những điều kiện còn bỏ ngỏ

Về phía Oman, Muscat lên án các cuộc tấn công lặp đi lặp lại nhằm vào tàu thuyền đi qua eo biển, song không chỉ đích danh thủ phạm. Bộ Ngoại giao Oman cho biết các cuộc đàm phán với Iran về thỏa thuận hàng hải đang diễn ra theo hướng tích cực và mang tính xây dựng.

Muscat đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tránh mọi hành động có thể ảnh hưởng đến tiến trình đàm phán cũng như những tiến bộ đã đạt được, trên cơ sở bảo đảm lợi ích của tất cả các bên liên quan.

Ngoại trưởng Araqchi cho biết sơ đồ phân luồng giao thông hàng hải trước đây không còn được Tehran chấp nhận. Iran hiện thảo luận với Oman về một tuyến đường tạm thời trong khi chờ giải quyết các vấn đề pháp lý và kỹ thuật để thiết lập một tuyến đường lâu dài.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đánh giá đây là thời điểm thuận lợi để đạt được thỏa thuận. Ông cho rằng Iran hiện có sự gắn kết, sức mạnh và đoàn kết, đồng thời khẳng định theo những gì ông biết, Iran được coi là bên chiến thắng và đang ở vị thế mạnh trong cuộc chiến.

Tuy nhiên, những tuyên bố trên bàn đàm phán chưa phản ánh đầy đủ tình hình trên thực địa.

Căng thẳng trên thực địa chưa hề giảm

Bất chấp các nỗ lực ngoại giao, căng thẳng tại khu vực eo biển Hormuz vẫn diễn biến phức tạp. Để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ, Iran đã nhắm mục tiêu vào các căn cứ của Mỹ tại một số quốc gia vùng Vịnh và Jordan, đồng thời tấn công các tàu thuyền đi qua eo biển.

Hormuz là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, đóng vai trò cửa ngõ vận chuyển dầu mỏ và khí đốt từ khu vực Vịnh Ba Tư ra thị trường quốc tế. Việc hoạt động hàng hải tại đây bị gián đoạn vì thế có thể gây tác động đáng kể đến thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngày 8/8, UAE cáo buộc Iran bắn tên lửa vào một tàu vận tải thuộc một công ty dầu khí nhà nước của UAE khi con tàu đang đi qua eo biển Hormuz. Vụ việc không gây thương vong, song tiếp tục làm gia tăng lo ngại về an ninh hàng hải tại khu vực.

Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) cũng cho biết một tàu đã bốc cháy sau khi trúng một vật thể lạ. Đám cháy sau đó được dập tắt và không ghi nhận tình trạng rò rỉ gây ảnh hưởng đến môi trường. Chính quyền Iran chưa đưa ra bình luận về những sự việc này.

Trong những tuần gần đây, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần phát tín hiệu rằng một thỏa thuận nhằm mở cửa eo biển Hormuz có thể sắp được hoàn tất. Tuy nhiên, Tehran bác bỏ thông tin cho rằng các cuộc đàm phán đang diễn ra theo cách mà Washington mô tả.

Một quan chức Mỹ nói với Reuters rằng nếu một thỏa thuận khôi phục hoạt động vận tải thương mại thông suốt được công bố, Washington sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran. Đổi lại, các bước đi của Mỹ sẽ gắn với việc Tehran thực hiện những cam kết trong thỏa thuận.

Trong khi đó, Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã cho phép hơn 30 tàu chở hàng viện trợ nhân đạo đi qua khu vực eo biển Hormuz kể từ khi lệnh phong tỏa bắt đầu. Theo CENTCOM, lực lượng Mỹ cũng buộc 53 tàu chuyển hướng, vô hiệu hóa 2 tàu và lên kiểm tra 2 tàu khác.

Bài toán khó với Washington

Chiến sự kéo dài đã tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế tại Iran, đẩy giá lương thực và các mặt hàng thiết yếu tăng mạnh. Trong một cuộc họp báo gần đây, Tổng thống Pezeshkian cáo buộc các biện pháp của Mỹ đang gây khó khăn cho Iran trong việc nhập khẩu những mặt hàng cơ bản.

Đáng chú ý, Reuters dẫn các nguồn tin cấp cao tại Iran và khu vực cho biết thỏa thuận đang được đề xuất giữa Tehran và Muscat nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài nhiều tháng qua có thể trao cho Iran quyền kiểm soát các tàu tiến vào Vịnh Ba Tư. Nếu được xác nhận, đây sẽ là một trong những nhượng bộ đáng kể nhất dành cho Tehran tính đến thời điểm hiện tại.

Trong thời gian qua, giới chức Mỹ liên tục khẳng định Washington sẽ không để Iran kiểm soát quyền tiếp cận tuyến đường thương mại năng lượng quan trọng này. Vì vậy, vẫn chưa rõ liệu Mỹ có tìm cách thay đổi những điều khoản cốt lõi của thỏa thuận được đề xuất hay không.

Về phần mình, Iran viện dẫn tình trạng thù địch để biện minh cho việc thu phí tàu chở dầu và nổ súng vào những tàu cố tình vượt qua eo biển mà không được phép. Những động thái này đã gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động vận tải, đe dọa chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy giá năng lượng tăng cao và làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận Iran - Oman có thể được xem là một bước tiến ngoại giao quan trọng, nhưng khó có thể tự mình giải quyết toàn bộ nút thắt tại Hormuz. Việc khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải còn phụ thuộc vào một loạt vấn đề lớn hơn, từ các điều kiện an ninh, pháp lý và kỹ thuật cho tới những bất đồng giữa Tehran và Washington.

Vì vậy, dù Iran và Oman đang tiến gần tới một thỏa thuận, câu hỏi lớn nhất vẫn là liệu cơ chế này có đủ sức tạo dựng lòng tin và bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải hay chỉ là bước đi tạm thời trong một tiến trình đàm phán rộng lớn hơn. Trong khi các bên tiếp tục tìm kiếm giải pháp ngoại giao, mọi diễn biến tại eo biển Hormuz vẫn có thể tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng và thị trường toàn cầu.