Tháng Tám mùa thu quật khởi

Cuộc tuần hành thị uy ở Hội An sau khi giành chính quyền thắng lợi ngày 18/8/1945. Ảnh: Tư liệu

Từ lời hiệu triệu khởi nghĩa

“…Vận mạng lịch sử của cả dân tộc ta ngàn năm có một, toàn thể đồng bào ái quốc, tất cả chiến sĩ cứu quốc, các cấp bộ Việt Minh trong toàn tỉnh hãy võ trang bạo động giành chính quyền về tay nhân dân, hãy hy sinh vì Tổ quốc, xông vào chiếm tòa công sứ, tỉnh đường, các phủ, huyện đường, các đồn binh, công sự…, bắt bọn bù nhìn tay sai và bảo an binh đầu hàng nạp khí giới cho cách mạng, diệt trừ bọn Việt gian phản quốc, giành toàn thắng về tay nhân dân.

Hỡi đồng bào yêu nước hãy dũng cảm tiến lên!...”

Đó là lời hiệu triệu của Ủy ban vận động cứu quốc Việt Minh Vụ Quang (mật danh của Đảng bộ Quảng Nam) phát đi trong đêm 17/8/1945 ngay sau khi được tin phát xít Nhật đã đầu hàng quân Đồng Minh vào tối ngày 15/8.

Căn cứ vào Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” của Thường vụ Trung ương Đảng, trong đó có nhấn mạnh tình huống “Nếu giặc Nhật mất nước như Pháp năm 1940 và quân đội viễn chinh Nhật mất tinh thần thì khi ấy dù quân Đồng Minh chưa đổ bộ, cuộc tổng khởi nghĩa của ta vẫn có thể bùng nổ và thắng lợi”, Tỉnh ủy Quảng Nam lập tức quyết định: Không chờ đợi các nơi và chỉ thị mới của Trung ương, phải thành lập ngay Ủy ban bạo động tỉnh (Ủy ban khởi nghĩa), gấp rút huy động toàn dân nổi dậy giành chính quyền. Đến đêm 17/8, nhận thấy tình hình ở Hội An (tỉnh lỵ) có biến chuyển thuận lợi, Thường trực Ủy ban bạo động tỉnh và Thường trực Tỉnh ủy quyết định đồng ý cho Hội An khởi nghĩa trước và phát đi lệnh khởi nghĩa trên.

Toàn dân nhất tề nổi dậy

Lệnh khởi nghĩa như một mồi lửa thổi bùng lên tinh thần quật cường đã được hun đúc sẵn của toàn dân. Ngay trong đêm 17/8, khoảng 5.000 quần chúng và tự vệ ở nội thị Hội An và các làng xung quanh đã tay dao, tay gậy, giương băng cờ, nổi trống mõ vây đồn lính bảo an, phá kho súng, giải phóng nhà lao, chiếm Tòa Tỉnh trưởng, Kho bạc, Sở Mật thám, Sở Thương chánh, tuyên bố thành lập chính quyền cách mạng.

Liền ngay sau đó, Ủy ban bạo động huy động xe ô tô đưa đoàn tự vệ vũ trang đi hỗ trợ khởi nghĩa các huyện Duy Xuyên, Thăng Bình, Tam Kỳ, Tiên Phước. Các huyện Điện Bàn, Quế Sơn cũng kịp thời huy động quần chúng tự giành chính quyền. Ủy ban bạo động huyện Đại Lộc và tổng An Phước của huyện Hòa Vang, dù chưa nhận được lệnh khởi nghĩa của tỉnh nhưng do thấy tình thế trực tiếp cách mạng đã xuất hiện cũng kịp thời phát động khởi nghĩa.

Với thành phố Đà Nẵng, đúng 8 giờ sáng ngày 26/8/1945, khi tiếng còi tầm cất lên, lực lượng tự vệ, cơ sở cách mạng được bố trí sẵn ở các công sở, nhà máy, khu phố đồng loạt treo cờ, giăng biểu ngữ, Ủy ban khởi nghĩa đọc lệnh khởi nghĩa tuyên bố giành lấy chính quyền.

Lệnh khởi nghĩa của Ủy ban vận động cứu quốc Việt Minh tỉnh Quảng Nam. Ảnh Tư liệu của tác giả.

Di sản để lại

Thắng lợi của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 để lại nhiều di sản quý báu. Đó là đường lối, chủ trương của Trung ương Đảng đáp ứng được nguyện vọng bức thiết của toàn dân nên được toàn dân tin tưởng tuyệt đối. Chính vì vậy, dù lúc bấy giờ số lượng đảng viên của Đảng bộ Quảng Nam còn ít (Thành ủy Đà Nẵng thuộc Đảng bộ Quảng Nam), nhưng với bản lĩnh, sự nhạy bén về chính trị, chất lượng đội ngũ đảng viên cao và khả năng khơi dậy tính chủ động cách mạng của quần chúng, Đảng bộ đã tạo được sự hưởng ứng mạnh mẽ của toàn dân khi hiệu triệu khởi nghĩa. Dù bị mất liên lạc với Trung ương Đảng cả một thời gian dài, Đảng bộ Quảng Nam lúc ấy đã thể hiện được tinh thần chủ động công tác, biết quán triệt và vận dụng linh hoạt, đúng nguyên tắc tinh thần đường lối chung của Trung ương vào tình hình cụ thể của địa phương để xây dựng thực lực cách mạng về mọi mặt, đẩy phong trào lên kịp với diễn biến tình hình chung.

Đó là sự nhạy bén phát hiện và chủ động chớp thời cơ của Tỉnh ủy, kịp thời phát động khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh, trở thành một trong 6 địa phương giành thắng lợi nhanh chóng ở tỉnh lỵ (Quảng Ngãi ngày 16/8, Quảng Nam, Bắc Giang, Hà Tĩnh, Hải Dương, Mỹ Tho cùng ngày 18/8).

Đó còn là khả năng ứng biến linh hoạt, táo bạo, kịp thời trước những chuyển biến mau lẹ của tình hình. Thường trực Tỉnh ủy quyết định phương án tấn công thẳng vào cơ quan đầu não địch ở Hội An trước rồi mới dùng lực lượng tự vệ tiến đi hỗ trợ cho khởi nghĩa ở các huyện nên thời gian giành chính quyền diễn ra nhanh, gọn chỉ trong 1 ngày. Đặc biệt, có phương án riêng cho khởi nghĩa ở Đà Nẵng, vì nơi đây có đến 5.000 quân phát xít Nhật. Trước tiên, giành chính quyền ở huyện đường Hòa Vang và các xã ngoại vi để thăm dò phản ứng của quân Nhật, rồi sau đó mới đồng loạt khởi nghĩa trong nội thị.

Di sản của mùa Thu quật khởi năm 1945 đã để lại những bài học kinh nghiệm quý báu cho công tác xây dựng Đảng bộ thành phố Đà Nẵng. Đó là có bản lĩnh chính trị, năng lực lãnh đạo ngang tầm nhiệm vụ; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, hành động quyết liệt vì sự phát triển chung; tạo dựng sự đồng thuận xã hội; phát huy tính năng động, sáng tạo của các tầng lớp nhân dân, cùng phấn đấu xây dựng thành phố Đà Nẵng hiện đại, giàu bản sắc, có chất lượng sống cao, trở thành một trong những cực tăng trưởng quan trọng của cả nước.