Di sản văn chương của 'nữ hoàng chấm bi'

Nghệ sĩ đương đại Nhật Bản Yayoi Kusama, nổi tiếng với những họa tiết chấm bi, tác phẩm bí ngô và các căn phòng gương tạo hiệu ứng vô tận, qua đời tại một bệnh viện ở Tokyo (Nhật Bản) ngày 14/8, hưởng thọ 97 tuổi, theo Reuters.

Ngoài những tác phẩm dễ nhận diện, Yayoi Kusama còn để lại một di sản nghệ thuật rộng lớn hơn, bao gồm thời trang, âm nhạc và cả văn chương. Trong những năm 1960, khi hoạt động nghệ thuật đa phương tiện ngày càng mở rộng, Kusama từng nói có quá nhiều ý tưởng liên tục xuất hiện trong đầu đến mức không biết phải bắt đầu với điều gì.

Di sản văn chương của Yayoi Kusama ít được nhắc đến, song là một phần quan trọng trong sự nghiệp nghệ thuật của bà. Ảnh: Ota Fine Arts.

Kusama đến New York năm 1958 với mong muốn tiếp cận những nghệ sĩ lớn. Bà nhanh chóng bước vào giới avant-garde (tiên phong) của thành phố. Họa sĩ Georgia O’Keeffe ủng hộ sự nghiệp của Kusama, trong khi nghệ sĩ Joseph Cornell trở thành người tình của bà.

Tại New York, Kusama bắt đầu thử nghiệm với quần áo như một hình thức nghệ thuật, sau đó chuyển sang trình diễn. Dù tổ chức được những triển lãm thành công, Kusama vẫn gặp khó khăn tài chính. Năm 1973, bà trở về Nhật Bản để điều trị các vấn đề sức khỏe. Sau đó, bà được điều trị nội trú vì chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế.

Trở về quê nhà cũng là lúc Kusama quay lại với tình yêu đầu đời là văn chương. Từ năm 1977 đến 2002, bà viết 12 tiểu thuyết, 4 tập thơ, một tuyển tập truyện ngắn và một cuốn tự truyện. Đây có lẽ vẫn là phần khó tiếp cận nhất trong sự nghiệp của Kusama.

Thông tin về những tác phẩm này khá ít, trong khi số lượng sách tương đối lớn và tên gọi dễ gây nhầm lẫn. Đầu năm nay, nhà đấu giá Sotheby’s thậm chí từng ghi sai rằng Kusama chỉ viết 8 cuốn sách, theo trang tin nghệ thuật Artnet News.

Nếu những tác phẩm thị giác của Kusama thường được nhớ đến bởi màu sắc và những chấm bi, văn chương của bà lại mang một sắc thái hoàn toàn khác.

Infinity Net là một trong những tác phẩm gây chú ý, đồng thời tạo tranh cãi của Yayoi Kusama. Ảnh: TATE Publishing/University of Chicago Press.

Các tiểu thuyết của Kusama tương đối u tối, chịu ảnh hưởng rõ rệt từ quãng thời gian bà sống ở New York, bất chấp việc nữ nghệ sĩ từng nhiều lần đề nghị độc giả không diễn giải chúng theo hướng này.

Sự lặp lại cũng xuất hiện thường xuyên trong các tác phẩm văn chương của Kusama, tạo nên sự tương đồng với ngôn ngữ thị giác mà bà theo đuổi.

Một số tác phẩm được tiếp cận dưới góc nhìn nữ quyền và nhận đánh giá tích cực từ giới phê bình. The Hustler’s Grotto of Christopher Street (tạm dịch: Hang động của những kẻ lãng du trên phố Christopher, 1983) từng giành Giải Văn học cho tác giả mới lần thứ 10 của tạp chí Yasei Jidai.

Tuy nhiên, văn chương của Kusama cũng gây tranh cãi. The Hustler’s Grotto of Christopher Street và tự truyện Infinity Net (tạm dịch: Lưới vô cực, 2002) đều vấp phải phản ứng vì những đoạn văn bị cho là thiếu nhạy cảm về chủng tộc.

Năm 2023, Kusama xin lỗi về cách sử dụng ngôn ngữ có thể gây gây tổn thương, đồng thời khẳng định mục đích suốt đời của mình là nâng đỡ nhân loại thông qua nghệ thuật.

Những năm gần đây, thơ của Kusama được David Zwirner Books xuất bản, tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ và nhà sáng tạo.

Trong một buổi đọc trực tuyến tác phẩm Every Day I Pray For Love (tạm dịch: Tôi cầu nguyện tình yêu mỗi ngày, 2021), nhà văn kiêm biên tập viên Lara Mimosa Montes chia sẻ rằng chính thơ ca giúp cô thực sự yêu thích nghệ thuật của Kusama.

Montes từng tình cờ tìm thấy tuyển tập Violet Obsession (tạm dịch: Nỗi ám ảnh màu tím, 1998) của Kusama tại một hiệu sách ở Brooklyn. Một câu trong bài thơ cùng tên khiến cô đặc biệt ấn tượng: “you’re for real, aren’t you?”.

Với Montes, câu hỏi ấy chạm đến một điều sâu hơn trong toàn bộ sáng tác của Kusama. Trong văn chương cũng như nghệ thuật thị giác, sự sống động và tinh thần vui đùa trong thế giới của nữ nghệ sĩ luôn được thúc đẩy bởi cuộc đối diện với cảm giác hoài nghi.

Di sản của Kusama, vì thế, không chỉ nằm trong những căn phòng vô cực hay họa tiết chấm bi. Đó còn là một thế giới văn chương ít được biết đến, nơi những ám ảnh, sự lặp lại và câu hỏi về con người tiếp tục tồn tại dưới một hình thức khác.