Thách thức về thỏa thuận lâu dài

Tàu thuyền vận chuyển trên eo biển Homuz. (Ảnh: THX/TTXVN)

Vùng Vịnh lại “nổi sóng” sau khi quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng Iran và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) bị đẩy lên nấc thang căng thẳng mới. UAE tuyên bố đình chỉ mọi hoạt động thương mại, trao đổi kinh doanh và giao dịch tài chính với Iran sau khi cáo buộc Tehran phóng 2 tên lửa đạn đạo nhằm vào hoạt động hàng hải ở vùng Vịnh. Đáp trả, Iran đưa ra cảnh báo các nước trong khu vực không hỗ trợ hoặc tạo điều kiện cho quân đội Mỹ, khẳng định bất kỳ hành động nào như vậy đều coi là chống Tehran.

Hai quốc gia UAE và Iran có quan hệ kinh tế, thương mại lâu đời và bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào Iran, Abu Dhabi từng duy trì là một trong những đối tác thương mại quan trọng của Tehran. Tuy nhiên, kể từ khi xung đột bùng phát ở Trung Đông, quan hệ giữa hai nước xấu đi đáng kể, khi UAE cũng như nhiều nước vùng Vịnh khác là nơi đặt các cơ sở quân sự của Mỹ.

Căng thẳng giữa Iran và UAE gia tăng mới đây sau khi Abu Dhabi cáo buộc Tehran tấn công hai tàu thuộc Công ty Dầu khí quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) khi các tàu này đi qua eo biển Hormuz. Bộ Ngoại giao UAE lên án “cuộc tấn công thù địch của Iran” nhằm vào hai tàu của ADNOC, bất chấp việc Tehran khẳng định đây là cáo buộc vô căn cứ. Iran cho rằng, cáo buộc của UAE đi ngược nguyên tắc láng giềng tốt đẹp, đồng thời làm suy yếu các nỗ lực xây dựng lòng tin và ngăn chặn tình trạng mất an ninh gia tăng tại khu vực.

Rạn nứt quan hệ giữa Iran với UAE nói riêng và các nước khác trong khu vực nói chung ngày càng nghiêm trọng liên quan vấn đề eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển một lượng lớn dầu mỏ và khí đốt của thế giới. Tình hình tại Hormuz diễn biến căng thẳng trong bối cảnh Iran đã áp đặt hình thức phong tỏa trên thực tế đối với eo biển này và thường xuyên xảy ra các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại. Tehran cũng muốn áp đặt phí đối với các tàu qua lại tuyến hàng hải này, động thái vấp phải sự phản đối mạnh mẽ của Mỹ. Các vụ tấn công liên tiếp tại eo biển Hormuz là một trong những nguyên nhân chính dẫn tới sự đổ vỡ của thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran.

Trong khi đó, các nước vùng Vịnh cũng đang thúc đẩy các cơ chế hợp tác nhằm tăng cường an ninh hàng hải. 15 quốc gia đã ký tuyên bố thành lập một liên minh phòng thủ hàng hải đa quốc gia, trong khi 13 nước khác đã hoàn tất các thủ tục quốc gia, ký điều lệ và chính thức gia nhập. Mục tiêu hành động của liên minh này là tập trung bảo vệ hoạt động hàng hải và thương mại tại Biển Đỏ, Vịnh Aden và Eo biển Bab Al-Mandab.

Các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz tiếp diễn trong khi những nỗ lực ngoại giao giữa Mỹ và Iran nhằm khôi phục hoạt động lưu thông qua tuyến hàng hải quan trọng này chưa đạt kết quả và căng thẳng Washington-Tehran tiếp tục leo thang. Iran đã đưa ra một loạt điều kiện để mở lại eo biển, trong đó yêu cầu chấm dứt “chiến tranh và hành động gây hấn” nhằm vào Iran cùng các đồng minh của nước này tại Liban, Palestine, Yemen và Iraq. Tehran đồng thời yêu cầu Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran, chấm dứt các biện pháp trừng phạt, giải phóng các tài sản bị phong tỏa và bồi thường thiệt hại do chiến tranh gây ra.

Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố, Washington không có kế hoạch đàm phán với Tehran. Ông Trump còn nhiều lần khẳng định Mỹ đang kiểm soát eo biển Hormuz và để ngỏ khả năng chính thức biến khu vực này thành lãnh thổ Mỹ. Tuyên bố của ông Trump trái ngược với lập trường của Tehran, vốn cho rằng eo biển này chưa thể được mở lại nếu Washington chưa thực hiện các cam kết trong bản ghi nhớ đạt được hồi tháng 6. Thời hạn 60 ngày của thỏa thuận này đã kết thúc mà không đạt tiến triển đáng kể, trong khi Iran và Mỹ tiếp tục cáo buộc lẫn nhau về việc làm thỏa thuận đổ vỡ. Nhằm gây sức ép tối đa với Iran, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo, Tehran sẽ phải đối mặt tình trạng cô lập kinh tế chưa từng thấy thông qua các biện pháp mới, bao gồm tăng cường sức ép tài chính và duy trì các biện pháp hạn chế hoạt động tại eo biển Hormuz.

Trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao nhằm nối lại đàm phán Mỹ-Iran dường như “giậm chân tại chỗ”, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres kêu gọi hai bên hướng tới một giải pháp lâu dài cho cuộc xung đột ở Trung Đông, tránh các hành động quân sự và giảm bớt những lời lẽ kích động. Tuy nhiên, trước những động thái của Mỹ và các đồng minh ở vùng Vịnh, Iran tiếp tục khẳng định quan điểm cứng rắn đối với eo biển Hormuz. Tehran cảnh báo có thể chuyển từ thế phòng thủ sang “thế tấn công hoàn toàn”, đồng thời để ngỏ khả năng tiến hành các biện pháp quân sự nhằm phá vỡ phong tỏa của Mỹ.

Đánh giá các cuộc đàm phán hiện nay có thể chỉ là giai đoạn tạm lắng trước một cuộc xung đột lớn hơn, sự nhìn nhận của Iran đối với Mỹ về một “khoảng lặng trước bão” cho thấy sự thiếu tin tưởng sâu sắc giữa hai bên và triển vọng đạt thỏa thuận lâu dài nhằm chấm dứt xung đột trong thời gian tới còn nhiều khó khăn, thách thức.