Tết cổ truyền của người Dao nơi cực Bắc

Mùa sum họp trong nếp nhà người Dao

Trong không gian tỉnh Tuyên Quang hôm nay, cộng đồng người Dao vẫn giữ vị trí quan trọng trong bức tranh văn hóa các dân tộc. Người Dao tập trung đông ở các xã vùng cao như Hồ Thầu, Thông Nguyên, Pờ Ly Ngài, Bản Máy… những địa danh từng thuộc huyện Hoàng Su Phì của tỉnh Hà Giang trước đây. Dù địa giới hành chính có đổi thay, không gian văn hóa của người Dao vẫn liền mạch, bền bỉ, được gìn giữ qua từng mùa Tết.

Với đồng bào Dao, Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, mà còn là dịp để con người trở về với cội nguồn, củng cố sợi dây gắn kết gia đình, dòng họ và cộng đồng. Một năm vất vả trên nương rẫy, giữa mây mù và đá núi, chỉ thực sự khép lại khi Tết về, khi mọi công việc sản xuất được gác lại, nhường chỗ cho những ngày sum họp hiếm hoi.

Tết của người Dao bắt đầu từ trong mỗi nếp nhà. Khi những bắp lúa đã về kho, ngô đã phơi khô trên gác bếp, gia đình chuẩn bị dọn dẹp nhà cửa, sửa sang bàn thờ, sắp lễ cúng tổ tiên. Không gian Tết gắn chặt với bếp lửa - nơi giữ hơi ấm cho cả gia đình, nơi diễn ra những cuộc trò chuyện dài trong những ngày đầu xuân.

Theo quan niệm của người Dao, tổ tiên luôn hiện diện trong đời sống của con cháu. Bởi vậy, các nghi lễ trong dịp Tết được thực hiện với sự cẩn trọng, thành kính. Mâm cúng không cầu kỳ phô trương, nhưng đủ đầy, thể hiện lòng biết ơn đối với những người đã khuất và ước mong một năm mới bình an, mùa màng thuận lợi, gia đình yên ấm.

Những ngày đầu năm, các gia đình thường hạn chế đi xa, dành thời gian quây quần bên nhau. Người già kể cho con cháu nghe chuyện dòng họ, chuyện bản làng, chuyện những mùa nương cũ. Trẻ con háo hức trong bộ quần áo mới, háo hức với những bữa cơm đông đủ hiếm hoi. Tết vì thế trở thành sợi dây nối liền quá khứ và hiện tại, giúp những giá trị truyền thống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách tự nhiên.

Ẩm thực ngày Tết của người Dao mang đậm dấu ấn núi rừng. Những món ăn quen thuộc trong đời sống thường ngày được chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, trở thành mâm cơm sum họp. Bên bếp lửa, rượu nồng được rót mời nhau trong không khí thân tình. Mỗi chén rượu không chỉ để uống, mà còn là lời chúc, là sự sẻ chia, là niềm tin vào những điều tốt lành phía trước.

Chia sẻ về Tết cổ truyền của đồng bào Dao, ông Lý Chòi Nhàn, Bí thư Đảng ủy xã Hồ Thầu cho biết: Tết vẫn là dịp quan trọng nhất trong năm đối với người Dao nơi vùng cao. Dù đời sống ngày càng khởi sắc, phong tục Tết truyền thống vẫn được gìn giữ, bởi đó là nền tảng tinh thần giúp cộng đồng gắn bó, cùng nhau vượt qua khó khăn và hướng tới tương lai.

Sắc xuân lan tỏa từ bếp lửa bản làng

Nếu bếp lửa là trung tâm của Tết trong mỗi gia đình, thì không gian cộng đồng lại là nơi mùa xuân lan tỏa rõ nét nhất. Trong những ngày đầu năm, người Dao khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất. Sắc áo chàm, những đường thêu tinh xảo, đồ trang sức bạc sáng lấp lánh giữa nắng xuân làm cho bản làng vùng cao trở nên sinh động, rực rỡ hơn.

Trang phục không chỉ để làm đẹp, mà còn là biểu hiện của bản sắc và niềm tự hào dân tộc. Mỗi hoa văn, mỗi chi tiết đều chứa đựng câu chuyện về nguồn cội, về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và tổ tiên. Trong những ngày Tết, việc mặc trang phục truyền thống trở thành cách để người Dao khẳng định bản sắc giữa dòng chảy hiện đại.

Bên cạnh đó, Tết cũng là thời gian diễn ra nhiều sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Những câu hát dân gian, những làn điệu truyền thống vang lên trong không gian bản làng, khi thì rộn ràng, khi lại sâu lắng. Đó là lúc con người tìm thấy niềm vui trong sự sum họp, trong việc gặp gỡ, thăm hỏi nhau sau một năm mưu sinh vất vả.

Là người gắn bó cả đời với văn hóa dân tộc, nghệ nhân Triệu Chòi Phin ở xã Pờ Ly Ngài cho rằng Tết chính là thời điểm văn hóa Dao được thể hiện rõ nhất. Từ nghi lễ, ẩm thực đến trang phục, lời ca, tất cả đều phản ánh cách người Dao nhìn nhận thế giới và vị trí của con người trong mối quan hệ với trời đất. “Giữ được Tết là giữ được gốc rễ văn hóa của dân tộc mình”, ông chia sẻ.

Ngày nay, những bản làng người Dao ở các xã vùng cao của tỉnh Tuyên Quang cũng trở thành điểm đến hấp dẫn với du khách yêu thích khám phá văn hóa. Chị Đặng Hoàng Hạnh đến từ Hà Nội trong chuyến du xuân lên Thông Nguyên bày tỏ ấn tượng sâu sắc với không khí Tết nơi đây. Không có sự náo nhiệt của phố phường, Tết ở vùng cao mang lại cảm giác bình yên, gần gũi, nơi con người sống chậm lại để cảm nhận sự ấm áp của gia đình và cộng đồng.

Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, Tết cổ truyền của người Dao nơi cực Bắc vẫn giữ được vẻ đẹp riêng. Đó là cái Tết của sự lắng đọng, của niềm tin bền bỉ vào tổ tiên, của tinh thần cộng đồng được nuôi dưỡng qua từng nếp nhà, từng bếp lửa. Tết không chỉ đánh dấu một năm mới, mà còn là dịp để người Dao tiếp thêm sức mạnh tinh thần, vững vàng bám núi, bám rừng, gìn giữ bản sắc giữa miền biên viễn của Tổ quốc./.

Đức Quý