Tản mạn những địa danh ở trung tâm đô thị

Những tên gọi như: Cổng 1, Cổng 2, ngã ba Vườn Mít, ngã tư Lạc Cường, bến đò Lò Lu… thường bắt nguồn từ một cảnh vật, công trình hay nhà máy từng hiện hữu. Qua thời gian, diện mạo, công trình đã thay đổi nhưng những tên gọi này thì vẫn còn.

Phường Trấn Biên nỗ lực chỉnh trang đô thị xanh - sạch - đẹp. Ảnh: Công Nghĩa

Những tên gọi lạ mà quen

Nếu tra bản đồ hiện nay để tìm Cổng 1, Cổng 2, ngã ba Vườn Mít hay ngã tư Lạc Cường, có lẽ không dễ tìm thấy. Nhưng với những người từng sống lâu năm ở Biên Hòa, đó lại là những địa danh rất đỗi quen thuộc.

Cổng 1, Cổng 2 là cách gọi dân gian đối với các cổng ra vào Sân bay quân sự Biên Hòa. Cổng 1 nằm trên đường Nguyễn Ái Quốc, gần khu vực tượng đài chiến thắng Sân bay Biên Hòa. Khu vực này còn được gọi là Cổng A42, bởi gần đó từng có xưởng sửa chữa máy bay A42, sau phát triển thành Nhà máy A42. Từ đó, tên gọi A42 cũng được dùng để chỉ một số địa điểm lân cận như: tượng đài chiến thắng, quán ăn hay khu dân cư.

“Tên gọi Cổng 1, Cổng 2 dù đã trải qua hơn nửa thế kỷ nhưng vẫn không phai mờ trong ký ức của người dân Biên Hòa” - bà Lê Thị Hồng Loan, quê tỉnh Bến Tre, từng có nhiều năm sinh sống tại Biên Hòa chia sẻ.

Ở khu vực trung tâm Biên Hòa, ngã ba Thành hay Thành Kèn là địa danh gắn với Thành cổ Biên Hòa, nằm ở khu vực giao các tuyến đường Phan Đình Phùng, Phan Chu Trinh. Thành cổ được gọi là Thành Kèn bởi nơi đây từng có hoạt động quân sự và tiếng kèn được sử dụng để báo hiệu giờ giấc, canh gác. Tiếng kèn đã là quá khứ, nhưng cái tên Thành Kèn vẫn được nhiều người lớn tuổi nhắc đến như một địa danh quen thuộc của Biên Hòa xưa và cả hiện tại.

Khu vực trước Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại và du lịch thành phố Đồng Nai ngày nay từng được gọi là ngã ba Vườn Mít. Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Đồng Nai, nơi đây từng có một vườn mít lớn, rất tốt tươi. Từ đặc điểm cảnh quan ấy, người dân đặt tên để dễ nhận biết, phân biệt với những ngã ba khác. Theo thời gian, vườn mít không còn, đường phố mở rộng, nhiều công trình mới xuất hiện, nhưng cái tên ngã ba Vườn Mít vẫn được lưu truyền trong giao tiếp.

Từ ngã ba Vườn Mít ra quốc lộ 1 có một ngã tư lớn thường được gọi là ngã tư Vincom, theo tên trung tâm thương mại gần đó. Nhưng với những người sống lâu năm ở Biên Hòa, nơi này từng mang một cái tên khác là: ngã ba Lạc Cường, cho đến khi đường Võ Thị Sáu hình thành thì thành ngã tư Lạc Cường. Tên gọi bắt nguồn từ tên của nhà máy sản xuất giày ở gần đó.

Tương tự, ngã ba Máy Cưa, tại khu vực giao giữa đường Phạm Văn Thuận và đường Nguyễn Văn Hoa, cũng là một địa danh bắt nguồn từ cơ sở sản xuất từng hiện diện nơi đây. Nhà máy cưa đã không còn từ lâu, nhưng tên gọi nhà máy này vẫn được dùng như một mốc chỉ đường.

Ngoài những địa danh nêu trên còn có bến đò Lò Lu gắn với nghề làm lu, hũ và các sản phẩm gốm truyền thống; chợ Đồn gắn với khu vực từng có đồn lính…

“Bản đồ ký ức” của người dân Biên Hòa

Điều thú vị khi lần theo những địa danh cũ của Biên Hòa là phía sau mỗi cái tên thường có một câu chuyện. Có tên bắt nguồn từ địa hình, cảnh quan như: Vườn Mít, Bến Gỗ; có tên gắn với giao thông đường thủy như: bến đò Lò Lu, bến đò Kho; có tên bắt nguồn từ hoạt động sản xuất như: nhà máy Máy Cưa, Lạc Cường, khu Kỹ nghệ Biên Hòa 1; cũng có tên gắn với công trình quân sự, lịch sử như: Cổng A42, ngã ba Thành, chợ Đồn.

Với những người đã sống ở Biên Hòa qua nhiều thập niên, các địa danh này không đơn thuần là cách gọi để xác định một vị trí mà còn là những mốc thời gian, giúp người ta hình dung một thành phố đã thay đổi từ ngã ba thành ngã tư, từ xưởng sửa chữa thành nhà máy, từ bến đò thành cây cầu.

Ông Nguyễn Văn Son, 76 tuổi, hiện sống tại phường Trấn Biên, vẫn nhớ rõ cái tên ngã ba Máy Cưa. Theo ông Son, khi còn nhỏ, chỉ cần nghe người lớn nói “ra ngã ba Máy Cưa” là ông biết ngay phải đến khu vực nào. “Sau này nhà máy không còn, đường sá thay đổi, nhưng thế hệ chúng tôi và lớp con vẫn nhắc lại tên ấy” - ông Son chia sẻ.

Còn với ông Nguyễn Văn Nghĩa, gần 80 tuổi, hiện sống tại phường Biên Hòa, ký ức về bến đò Lò Lu vẫn còn nguyên vẹn. Ông kể: Ngày trước Biên Hòa có nhiều bến đò, đây không chỉ là nơi người dân qua lại mà còn gắn với sinh kế của nhiều gia đình như: mua bán, đánh bắt thủy sản, chở vật liệu. Vì vậy, nhắc đến Lò Lu là nhắc lại ký ức về giao thương, nghề nghiệp, cuộc sống của nhiều người ở bến sông Đồng Nai.

Nhiều địa danh được hình thành từ sự tồn tại của cảnh quan, công trình gần đó nhưng lại có sức sống lâu hơn nhiều. Nhà máy đã không còn, bến đò đã ngừng hoạt động, vườn cây biến mất nhưng những tên gọi từng gắn với địa danh ấy vẫn ở lại trong giao tiếp, trí nhớ của người dân.

Biên Hòa hôm nay đã khác xa Biên Hòa của vài chục năm trước. Khu vực trung tâm thành phố Biên Hòa trước đây giờ cũng mang tên gọi phường Trấn Biên. Nhiều con đường được mở rộng hơn, công trình mới mọc lên, nhịp sống đô thị nhanh hơn. Thế nhưng, trong câu chuyện của những người dân địa phương, đâu đó vẫn nghe những tên gọi cũ: Cổng 1, Thành Kèn, Vườn Mít, Máy Cưa, Lò Lu... Những tên gọi bình dị ấy góp phần làm nên chiều sâu của một vùng đất đã đi qua hơn 3 thế kỷ.