Sách giáo khoa miễn phí trên cả nước triển khai thế nào?

Học liệu miễn phí gắn với quyền học tập

Bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” được dùng thống nhất cả nước từ năm học 2026-2027

Ở nhiều quốc gia, quyền học tập không dừng lại ở việc trẻ em được đến trường mà còn bao gồm khả năng tiếp cận học liệu thiết yếu. Nếu học phí được miễn nhưng gia đình vẫn phải chi một khoản đáng kể để mua sách, khoảng cách về cơ hội học tập giữa các nhóm học sinh vẫn có thể tồn tại.

Nhật Bản là một trong những quốc gia thực hiện chính sách này từ khá sớm. Chương trình cung cấp sách giáo khoa miễn phí bắt đầu với học sinh lớp 1 từ năm 1963, sau đó mở rộng theo từng khối lớp. Hiện sách giáo khoa trong giai đoạn giáo dục bắt buộc được cấp miễn phí cho học sinh tại trường công lập và tư thục, với chi phí do ngân sách trung ương bảo đảm. Chính sách cũng bao phủ các trường dành cho học sinh có nhu cầu giáo dục đặc biệt.

Phần Lan đặt học liệu trong một gói phúc lợi giáo dục toàn diện. Trong chín năm giáo dục cơ bản, học sinh không chỉ được miễn học phí và tài liệu học tập mà còn được cung cấp bữa ăn hàng ngày, dịch vụ y tế, phúc lợi học đường và phương tiện đi lại nếu quãng đường đến trường xa hoặc không an toàn. Việc bảo đảm đồng thời các điều kiện này giúp hoàn cảnh kinh tế của gia đình ít ảnh hưởng hơn đến khả năng học tập của trẻ.

Một số quốc gia cấp sách trực tiếp cho học sinh, trong khi những nơi khác tổ chức thông qua thư viện trường để thu hồi và tái sử dụng. Phương thức có thể khác nhau, nhưng mục tiêu chung vẫn là không để chi phí mua sách trở thành rào cản trên đường đến trường.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, miễn phí sách giáo khoa chỉ bền vững khi đi cùng nguồn tài chính ổn định, hệ thống phân phối hiệu quả và cơ chế quản lý rõ ràng. Nếu chỉ chú trọng mua sách mà xem nhẹ bảo quản, luân chuyển và tái sử dụng, ngân sách sẽ phải liên tục chi cho những bộ sách mới, làm giảm hiệu quả lâu dài của chính sách.

Ảnh minh họa

Những bước đi sớm và bài toán quản lý sách

Tại Việt Nam, Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định từ năm học 2029-2030, học sinh cả nước được sử dụng sách giáo khoa miễn phí theo hình thức “mượn - trả”. Chính sách áp dụng cả với người học chương trình giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT và chương trình xóa mù chữ. Mỗi học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ và hoàn trả cho thư viện sau khi sử dụng. Các địa phương có điều kiện được khuyến khích triển khai sớm, ưu tiên vùng biên giới, hải đảo, miền núi và địa bàn đặc biệt khó khăn.

Việc sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” từ năm học 2026-2027 tạo thuận lợi cho luân chuyển và tái sử dụng. Trước khi mua mới, các trường phải kiểm kê sách còn dùng được, ưu tiên điều chuyển giữa các thư viện để tránh trùng lặp, lãng phí.

Hà Nội khởi động lộ trình miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027. Theo Công văn 4082/UBND-KGVX, Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng kế hoạch, trình UBND phê duyệt trong tháng 8/2026. Thành phố yêu cầu xác định cấp học, đối tượng, nhu cầu, nguồn kinh phí; rà soát học sinh trường tư và số sách sử dụng được. Thành phố tính phương án mua sắm tập trung hoặc phân cấp, xây dựng cơ chế mượn - trả, quản lý sách như tài sản công và điều chuyển giữa thư viện để hạn chế lãng phí.

Nhiều địa phương đã lựa chọn cách làm phù hợp với khả năng ngân sách. Quảng Ninh dự kiến dành khoảng 147 tỷ đồng để hơn 290.000 học sinh, học viên được mượn sách; TP. Huế bố trí khoảng 52,8 tỷ đồng, bao phủ học sinh từ lớp 1 đến lớp 12. TP. Hồ Chí Minh triển khai cuốn chiếu, trước mắt áp dụng cho lớp 1, lớp 6, lớp 10 và nhóm yếu thế, sau đó mở rộng dần, với kinh phí dự kiến không quá 160 tỷ đồng mỗi năm học.

Một số địa phương ưu tiên nhóm cần hỗ trợ trước. Nghệ An đề xuất hỗ trợ hơn 200.000 học sinh có hoàn cảnh khó khăn; Cà Mau dự kiến dành gần 27 tỷ đồng cho khoảng 157.670 học sinh tiểu học. Cần Thơ hỗ trợ trước học sinh yếu thế rồi mở rộng dần. Tại xã Hòa Vang, TP. Đà Nẵng, gần 2 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa được huy động để trang bị hơn 91.000 cuốn sách cho gần 7.000 học sinh.

Dù thực hiện theo phương án nào, hiệu quả chính sách không thể chỉ đo bằng số tiền đã chi hoặc số sách đã mua. Khi đưa vào thư viện, sách giáo khoa trở thành tài sản công, cần được mã hóa, kiểm kê, cho mượn, thu hồi và bảo quản chặt chẽ. Nếu thiếu cơ chế điều chuyển hoặc không tận dụng sách còn sử dụng được, chủ trương giảm gánh nặng cho gia đình có thể gây lãng phí ngân sách.

Thước đo thực chất phải là tỷ lệ học sinh nhận đủ sách trước khai giảng, số năm mỗi bộ sách được tái sử dụng, chi phí trong toàn bộ vòng đời sách và khoản tiền gia đình thực sự tiết kiệm. Miễn phí sách giáo khoa không phải cuộc đua chi tiêu giữa các địa phương, mà là bài toán bảo đảm mọi học sinh có học liệu đúng lúc, đồng thời sử dụng ngân sách công khai, tiết kiệm và hiệu quả.