Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt: Thẻ hay QR Code?

Thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đây không phải là bài toán lựa chọn một trong hai, mà là vấn đề xác định đúng vai trò của từng phương thức trong từng giai đoạn phát triển của thị trường.

Hai mô hình phát triển thanh toán không dùng tiền mặt trên thế giới

Quan sát kinh nghiệm quốc tế, các quốc gia phát triển thanh toán không dùng tiền mặt theo hai mô hình chủ đạo.

Các quốc gia phát triển thanh toán không dùng tiền mặt theo hai mô hình chủ đạo. Ảnh: TL

Mô hình thứ nhất là lấy thẻ làm trung tâm (card-led), phổ biến tại Mỹ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Úc hay Canada. Ở các thị trường này, thẻ ghi nợ và thẻ tín dụng – đặc biệt là thẻ không tiếp xúc – là phương thức thanh toán chủ đạo trong đời sống hàng ngày. Ưu điểm của mô hình này nằm ở tính chuẩn hóa cao, mức độ an toàn và khả năng thanh toán xuyên biên giới, đồng thời gắn chặt với tín dụng tiêu dùng và các dịch vụ tài chính giá trị gia tăng. Tuy nhiên, chi phí thanh toán bằng thẻ thường cao hơn, do phải phân bổ lợi ích giữa ngân hàng phát hành, tổ chức thẻ và ngân hàng thanh toán.

Mô hình thứ hai là dựa trên QR code và thanh toán theo tài khoản (account-based / QR-led), tiêu biểu tại Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia ASEAN. Trong mô hình này, QR code và chuyển khoản tức thời trở thành nền tảng thanh toán chủ đạo, giúp giảm chi phí xã hội, mở rộng nhanh mạng lưới chấp nhận thanh toán, đặc biệt tại khu vực hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Vai trò điều phối của Nhà nước thường khá rõ nét, thông qua việc xây dựng hạ tầng thanh toán và tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất.

Thẻ và QR code: khác biệt về vai trò kinh tế

Sự khác biệt giữa thẻ và QR code không chỉ nằm ở công nghệ, mà quan trọng hơn là vai trò kinh tế mà mỗi phương thức đảm nhiệm.

Thanh toán bằng thẻ phù hợp với các giao dịch có giá trị trung bình và lớn, thương mại điện tử, du lịch - khách sạn và thanh toán xuyên biên giới. Thẻ đồng thời là nền tảng để phát triển tín dụng tiêu dùng, trả góp, chương trình khách hàng thân thiết và các dịch vụ tài chính đi kèm. Vì vậy, dù chi phí cao hơn, thẻ vẫn giữ vai trò khó thay thế trong hệ sinh thái thanh toán hiện đại.

Ngược lại, QR code tỏ ra vượt trội trong các giao dịch giá trị nhỏ, tần suất cao và phân khúc bán lẻ truyền thống. Với chi phí triển khai thấp, không yêu cầu hạ tầng phức tạp và thao tác đơn giản, QR code giúp đưa thanh toán không dùng tiền mặt tiếp cận sâu vào đời sống kinh tế hàng ngày, đặc biệt tại khu vực kinh tế hộ gia đình và doanh nghiệp siêu nhỏ.

Sự khác biệt giữa thẻ và QR code không chỉ nằm ở công nghệ, mà quan trọng hơn là vai trò kinh tế. Ảnh: TL

Thị trường Việt Nam: bước ngoặt từ QR code

Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, thanh toán không dùng tiền mặt chỉ thực sự bùng nổ khi QR code được triển khai rộng rãi. Trước đó, dù hệ thống thanh toán thẻ đã được đầu tư trong nhiều năm, mức độ phổ cập trong đời sống hàng ngày vẫn còn tương đối hạn chế.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở chi phí và mô hình triển khai của thanh toán thẻ.

Việc lắp đặt và vận hành máy POS, cùng với mức phí giao dịch, khiến thanh toán thẻ chủ yếu tập trung ở siêu thị, trung tâm thương mại, nhà hàng lớn và các doanh nghiệp có quy mô. Đối với hộ kinh doanh cá thể, tiểu thương và các giao dịch nhỏ lẻ, tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán chính.

Sự xuất hiện của QR code đã tạo ra bước ngoặt quan trọng cho thị trường thanh toán Việt Nam. QR code giúp giảm mạnh chi phí và thời gian triển khai, cho phép chấp nhận thanh toán chỉ với một mã in tĩnh hoặc tích hợp đơn giản trên thiết bị di động. Nhờ đó, thanh toán không dùng tiền mặt nhanh chóng lan tỏa từ các điểm bán hiện đại sang chợ truyền thống, quán ăn nhỏ, dịch vụ vận tải, giáo dục và y tế.

Có thể nói, thẻ đã đặt nền móng cho thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, nhưng QR code mới là yếu tố kích hoạt quá trình mở rộng trên quy mô lớn. Sự thay đổi này không chỉ làm thay đổi thói quen thanh toán của người tiêu dùng, mà còn góp phần minh bạch hóa dòng tiền và thúc đẩy chuyển đổi số trong khu vực kinh tế phi chính thức.

Hàm ý cho chiến lược phát triển thanh toán không dùng tiền mặt

Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước cho thấy, việc đặt thẻ và QR code trong thế đối lập là không cần thiết. Thay vào đó, mô hình phát triển song song, trong đó mỗi phương thức đảm nhiệm đúng vai trò của mình, sẽ mang lại hiệu quả cao hơn cho nền kinh tế.

QR code phù hợp với mục tiêu mở rộng nhanh thanh toán không dùng tiền mặt, giảm sử dụng tiền mặt trong các giao dịch hàng ngày và thúc đẩy tài chính toàn diện. Trong khi đó, thẻ tiếp tục giữ vai trò then chốt trong tiêu dùng trung và cao cấp, thương mại điện tử, du lịch và hội nhập quốc tế.

Kết luận

Thanh toán không dùng tiền mặt bằng thẻ hay QR code thực chất phản ánh một vấn đề sâu hơn: mục tiêu của quốc gia là ưu tiên độ phủ, chi phí xã hội hay giá trị gia tăng của hệ thống tài chính. Từ kinh nghiệm quốc tế có thể thấy, không tồn tại một mô hình thanh toán không dùng tiền mặt duy nhất phù hợp cho mọi nền kinh tế.

Việc phát triển thẻ hay QR code cần được đặt trong tổng thể mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, mức độ hoàn thiện của hạ tầng tài chính và hành vi tiêu dùng. Đối với Việt Nam, cách tiếp cận hài hòa, tận dụng ưu thế của cả hai phương thức sẽ giúp hệ thống thanh toán phát triển bền vững, an toàn và hiệu quả trong dài hạn

Nguyễn Danh Hưng (*)