Odyssey và la bàn trên biển số

Biểu tượng một số mạng xã hội. (Ảnh: AFP/TTXVN)

Bộ phim bom tấn Odyssey của đạo diễn Christopher Nolan, doanh thu 1,3 tỷ USD dẫn đầu phòng vé mùa hè vừa qua, thu hút không chỉ những người yêu sử thi Hy Lạp mà cả giới trẻ bằng lối kể chuyện hình ảnh hấp dẫn.

Một trong những cảnh ám ảnh khán giả nhất, đó là hành trình lênh đênh trên biển cả, những thủy thủ phải đối mặt với Siren (Hải yêu) - những sinh vật sở hữu tiếng hát mê hoặc đến mức có thể khiến người nghe quên mất hiểm nguy, tự nguyện rời bỏ con tàu để lao xuống biển. Hình tượng Siren chập chờn trong sương lạnh, gợi mở một thông điệp: Cái chết, đôi khi không phải đến bằng bão tố dữ dội mà từ thanh âm đẹp, lời mời ngọt ngào, hay ảo ảnh đúng với điều đang khao khát.

Trong thời đại số, Siren không còn trú ngụ giữa những ghềnh đá ngoài khơi. Nó có thể xuất hiện trên màn hình điện thoại, với một đoạn video vài chục giây, trong tài khoản ẩn danh, ẩn sau một “thần tượng” triệu người theo dõi, từ một dòng thông tin được thuật toán liên tục đưa đến trước mắt. Công nghệ tự thân không phải “Siren”. Nhưng khi thuật toán bị lợi dụng, trí tuệ nhân tạo được kích hoạt với những ý đồ đen tối, không gian mạng có thể hóa “biển cả”, với những Siren không hát lên những thanh âm kinh dị mà đẹp mắt, hợp trend giống sự thật.

Thuật toán mạng xã hội được thiết kế để giữ người dùng ở lại lâu hơn, nên sẽ cung cấp những nội dung phù hợp với sở thích, hành vi và quan tâm của từng cá nhân. Về bản chất, đó là một thành tựu công nghệ, giúp con người tiếp cận thông tin nhanh chóng và thuận tiện. Nhưng chính cơ chế cá nhân hóa ấy, nếu bị khai thác cho một toan tính, có thể biến thành công cụ thao túng tâm lý. Cùng với đó, một khi công nghệ tạo sinh được đặt vào tay những người thiếu trách nhiệm hoặc cố tình sử dụng cho mục đích xấu, thì ranh giới giữa thật và giả trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Khi một thanh niên dừng hình để xem một video về làm giàu, thuật toán có thể tiếp tục đưa tới hàng loạt video về “đổi đời”. Một người đang có tâm tư bất mãn, những nội dung kích động sự bất mãn có thể liên tục xuất hiện. Ai đó tò mò về một lối sống lệch chuẩn, càng xem, càng tương tác, càng được dẫn sâu hơn vào một “thế giới” tưởng như tất cả mọi người đều nghĩ giống mình.

Vậy là, từ một cú nhấp chuột, có thể hình thành một thói quen. Từ một thói quen, có thể hình thành niềm tin. Và từ niềm tin thiếu kiểm chứng, con người có thể bị dẫn dắt đến hành động. Siren thời số hóa không kéo nạn nhân xuống biển bằng sức mạnh cưỡng ép, mà khiến người ta lầm tưởng đang tự do lựa chọn.

Mạng xã hội vừa là công cụ tác nghiệp, vừa là nơi tiếp nhận nguồn thông tin khổng lồ từ xã hội. (Ảnh: Hữu Duyên/TTXVN)

Nguy hiểm hơn, “Siren số” được tạo ra không chỉ để bán hàng hay dạy cách làm giàu. Nó có thể “bán” một lối sống. Nhân danh “tự do cá nhân”, sẽ có những nội dung cổ súy thái độ sống cực đoan, đề cao cái tôi tuyệt đối, xem thường trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và xã hội. Nhân danh “quyền được khác biệt”, sẽ xuất hiện những quan điểm cố tình đảo lộn chuẩn mực đúng-sai. Nhân danh “nói lên sự thật”, sẽ vây bủa quanh những gì tưởng như “mục sở thị” là những tin đồn, thông tin xuyên tạc được cắt ghép, bóp méo, lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Hình ảnh tin giả trên các trang mạng xã hội đăng tải. (Nguồn: Công an cung cấp)

Từ một cá nhân bị lôi kéo có thể hình thành một nhóm người cùng bị dẫn dắt. Từ một nhóm người có thể tạo thành làn sóng bị kích động, gây chia rẽ. Khi đó, “lộng giả thành chân” không còn là chuyện của một chiếc sim điện thoại hay tài khoản mạng xã hội mà đã chạm tới sự ổn định của đời sống cộng đồng.

Đi qua vùng biển có các nàng Siren cư ngụ, Odyssey đã yêu cầu thủy thủ bịt tai, còn mình được trói chặt vào cột buồm để có thể nghe tiếng hát mà không lao xuống biển. Nhưng những Odyssey của kỷ nguyên số hôm nay không thể “bịt tai” xa lánh công nghệ, cũng khó mà thực hành “trói mình vào cột buồm” tránh xa mạng xã hội. Học tập, làm việc, sáng tạo, giao tiếp, khởi nghiệp, hội nhập... đều đang diễn ra mạnh mẽ trên không gian số.

Có nhẽ, muốn xóa một “thiên đường ảo”, thì điều cần thiết phải xây dựng những giá trị thật đủ sức hấp dẫn. Muốn hóa giải một tiếng hát mê hoặc, cần nhiều hơn những tiếng nói chân thành, thuyết phục. Muốn ngăn chặn thông tin độc hại, còn gì hơn là chủ động cung cấp thông tin chính xác, tích cực, kịp thời.

Để giảm thiểu tác hại của thao túng tâm lý dụng ý xấu với giới trẻ - nhóm đối tượng dễ bị ảnh hưởng, cần một “kháng sinh” đủ mạnh, tổng hợp từ tri thức, khả năng kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện, kỹ năng số, nền tảng đạo đức, lý tưởng sống đúng đắn. Dược trình tạo kháng sinh ấy không thể chỉ đặt lên vai mỗi người trẻ mà gắn với trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường, xã hội, trong đó nhiệm vụ dẫn dắt lý tưởng của các tổ chức Đoàn có vai trò đặc biệt quan trọng.

Cùng với sự phát triển của công nghệ, nhiều chương trình truyền thông xã hội do Đoàn thanh niên chủ trì và phối hợp được làm đồng bộ vừa qua, không tách giới trẻ khỏi cuộc sống số, mà giúp họ tự nhận diện tin giả, tin xấu độc; hướng tới giá trị tích cực, trở thành KOL lan tỏa. Những ảnh hưởng tích cực của: “Mỗi ngày một tin tốt, mỗi tuần một câu chuyện đẹp”, “Ánh sáng soi đường”, Tuổi trẻ tiên phong chuyển đổi số”, đã không chỉ ngăn chặn những nội dung xấu mà đã phủ xanh không gian mạng. Hàng vạn, hàng triệu lượt bình luận, chia sẻ về những chân dung người tốt, những nghĩa cử cao đẹp, khoảnh khắc thăng hoa, cảm xúc tự hào, thể hiện rõ nhất trong những dịp A80, ngày hội non sông bầu cử Quốc hội, tri ân dịp 27/7… không đơn thuần là con số nhiều ít trong cuộc đua thuật toán, mà chứa đựng về trách nhiệm, tình yêu thương và lý tưởng sống của giới trẻ.

Nhưng với một quốc gia có 79 triệu tài khoản mạng xã hội, đa phần là người trẻ từ 18-34 tuổi, mỗi ngày dành 3-5 giờ ở trên không gian số, lại có thói quen dịch chuyển sang những nền tảng mới, thì những dược trình, dược lý của ngày hôm qua, có thể sẽ không còn nguyên tác dụng với ngày mai. Bởi vậy, những toa thuốc đề kháng nếu đã chuẩn bị, thì cần chủ động hơn, kịp xu thế hơn, đảm bảo để nơi đâu có Siren, nơi ấy luôn có lớp rào chắn hữu hiệu.

Siren trong Odyssey cuối cùng không bị đánh bại bởi một sức mạnh siêu nhiên. Con người đã vượt qua hiểm nguy nhờ sự chuẩn bị, kỷ luật và khả năng làm chủ. Giai thoại ấy vì thế không chỉ đẹp trong văn học vẫn còn nguyên giá trị trong thời đại hôm nay.

Khi Odyssey thời mới sở hữu “cột buồm” vững vàng của tri thức, “la bàn” của nhận thức đúng đắn, trách nhiệm với “con tàu” được tiếp sức bằng những thông tin lành mạnh, tích cực, thì cạm bẫy của Siren dù tinh vi đến mấy, cũng khó có thể dẫn dụ lạc lối nhầm đường.

Trong cuộc hành trình trên biển lớn của thời đại số, làm chủ công nghệ bắt đầu từ làm chủ chính mình, để trở về quê nhà với giá trị nhân văn, hoặc ra khơi khám phá những vùng đất huyền thoại của tri thức mới./.