Mở đường cho hàng Việt ra biển lớn

Với những doanh nghiệp mới khởi nghiệp, làm ra một sản phẩm xanh đôi khi chưa phải phần khó nhất. Khó hơn là đưa sản phẩm đến đúng thị trường, gặp đúng đối tác và chốt được đơn hàng đầu tiên. Bài toán ấy ngày càng nặng khi vận tải quốc tế bị xáo trộn, giá nhiên liệu tăng và sức mua ở nhiều nước có nguy cơ suy giảm.

Một mạng lưới gồm doanh nghiệp tư nhân, cơ quan nhà nước và nền tảng thương mại điện tử đang thử nhiều cách để thu hẹp khoảng cách đó. Từ việc chia sẻ chi phí gian hàng đến bán hàng qua livestream, từ quỹ vay ưu đãi đến các lộ trình giảm phát thải carbon, mỗi bên giải một mắt xích của chuỗi xuất khẩu. Phép thử thực sự là liệu các mắt xích ấy có khớp với nhau trước khi doanh nghiệp nhỏ hết kiên nhẫn và hết vốn.

Người đi trước kéo người đến sau

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch Vina T&T Group, là một trong những người đang cố làm việc đó. Công ty của ông chế biến và xuất khẩu nông sản như dừa và bưởi da xanh và chương trình đồng hành với cộng đồng khởi nghiệp xanh do tập đoàn hỗ trợ đã triển khai từ năm ngoái đến nay và hiện giúp 11 doanh nghiệp tìm đường xuất khẩu.

Ông Tùng nhận lời tham gia sáng kiến hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp xanh đi ra thế giới (go global) của Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp (BSA) gần như ngay lập tức. Ông đồng hành với tổng cộng 13 doanh nghiệp. Mười một đơn vị sản xuất và thương mại được hỗ trợ thường xuyên về xúc tiến sản phẩm và kết nối xuất khẩu. Hai đơn vị còn lại, hoạt động trong lĩnh vực xơ dừa và carbon xanh, được nối với các đầu mối xử lý xơ dừa.

Cách hỗ trợ khá thực dụng. Doanh nghiệp được đưa đến các triển lãm trong nước và quốc tế để tìm đối tác và làm quen kênh phân phối mới. Với những công ty còn nhỏ, đây là việc đơn giản trên giấy nhưng khó tự làm, nhất là khi chi phí đi thị trường nước ngoài không hề nhỏ. Thay vì mỗi đơn vị tự thuê một gian hàng, các doanh nghiệp có thể cùng xuất hiện trong một không gian chung. Nhân dịp kỷ niệm 30 năm Hàng Việt Nam chất lượng cao, Vina T&T sẽ hỗ trợ một gian hàng chung kiểu này.

Ông Tùng cho biết tổng kinh phí hỗ trợ từ năm trước đến nay chưa được thống kê cụ thể. Riêng một gian hàng chung tại mỗi triển lãm có thể tốn tới vài trăm triệu đồng, tùy quy mô và tính chất hoạt động.

Công nhân sơ chế dừa tại nhà máy của Vina T&T Group. Ảnh: Quốc Hải.

Có người mua chưa hẳn đã có đơn hàng

Nhưng tìm được người mua mới chỉ là bước đầu. Ông Phạm Văn Xô, Tổng giám đốc Linker Logistics Group kiêm Chủ tịch Hiệp hội xuất nhập khẩu TP.HCM, cho rằng doanh nghiệp xuất nhập khẩu đang chịu nhiều sức ép cùng lúc.

Đầu tiên là bất ổn địa chính trị. Chiến tranh khiến vận tải quốc tế nhiều thời điểm bị xáo trộn. “Có hàng trong tay nhưng doanh nghiệp chưa chắc đã tìm được tàu, tuyến vận chuyển phù hợp”, ông Xô nói.

Chi phí cũng bị kẹp từ hai phía. Xung đột đẩy giá nguyên liệu, đặc biệt là xăng dầu, lên cao, kéo theo chi phí logistics và tăng thêm gánh nặng. Đầu ra cũng có nguy cơ thu hẹp: khi các nước phải dồn ngân sách cho nhu cầu cấp thiết trong nước, sức mua và tiêu dùng có thể giảm, rồi phản ánh thẳng vào đơn hàng của doanh nghiệp Việt.

Vì thế, điều doanh nghiệp mong lúc này không chỉ là thêm đơn hàng mà còn là một môi trường thương mại quốc tế ổn định để tính đường dài. “Khi những căng thẳng địa chính trị được tháo gỡ, dòng chảy hàng hóa và sức mua toàn cầu được khơi thông, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có thêm dư địa để phục hồi và mở rộng thị trường”, ông Xô nhận định.

Xúc tiến thương mại bằng video ngắn

Trong lúc chờ điều đó, nhiều doanh nghiệp tìm cách giảm chi phí thử nghiệm thị trường. Bà Trần Thị Tân, Giám đốc Trách nhiệm xã hội và hợp tác chiến lược của TikTok Shop, mô tả con đường xuất khẩu truyền thống là một chuỗi bước tốn kém: tìm nhà nhập khẩu, nhà phân phối, hệ thống bán lẻ, rồi đầu tư marketing và xây dựng thương hiệu. Theo bà, quá trình này mất thời gian, tốn chi phí và doanh nghiệp khó tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.

Thương mại điện tử khám phá, theo bà, đang mở ra một cách khác. Một doanh nghiệp ở Việt Nam có thể giới thiệu sản phẩm cho người mua nước ngoài qua video ngắn hoặc livestream, và xem phản ứng của thị trường trước khi quyết định đầu tư lớn hơn. Với công ty ít kinh nghiệm xuất khẩu, khả năng này khá quan trọng. “Họ có thể biết sản phẩm nào được quan tâm, cách kể câu chuyện nào phù hợp và phản ứng của người mua ra sao”, bà Tân nói.

TikTok Shop phối hợp với Cục Thương mại điện tử và kinh tế số (Bộ Công Thương) triển khai sáng kiến Beyond Vietnam – Hàng Việt cất cánh. Đến cuối năm 2026, chương trình đặt mục tiêu đào tạo hơn 500 doanh nghiệp về xuất khẩu trực tuyến, tư vấn chuyên sâu cho hơn 50 doanh nghiệp và chọn những đơn vị tiên phong để tiếp cận hai thị trường Mỹ và Trung Quốc. Trong giai đoạn 2026-2028, chương trình kỳ vọng đồng hành cùng hơn 2.000 doanh nghiệp nâng cao năng lực kinh doanh số và xuất khẩu trực tuyến.

Xúc tiến phải đi trước một nhịp

Phía cơ quan xúc tiến cũng thừa nhận cách làm cũ không còn đủ. Ông Trần Phú Lữ, Phó giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và đầu tư TP.HCM (ITPC), cho biết đơn vị sẽ tăng kết nối trực tiếp giữa doanh nghiệp trong nước với nhà phân phối, nhà nhập khẩu và các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới, đồng thời đẩy mạnh xúc tiến trên nền tảng số.

Cái giá của việc chậm chân không nhỏ. Ông Lữ lưu ý xuất khẩu được kỳ vọng góp phần vào mục tiêu tăng trưởng GRDP 10–11% mỗi năm trong giai đoạn 2026–2030, nên xúc tiến phải đi trước một bước. Ngoài việc giữ các thị trường quen thuộc, thành phố cần mở rộng sang những nơi còn nhiều dư địa như thị trường Halal, Nam Á, Trung Đông, Mỹ Latinh và châu Phi.

ITPC kiến nghị tháo ba điểm nghẽn. Thứ nhất là chuyển đổi xanh: xây dựng sổ tay kỹ thuật thống nhất cách đo dấu chân carbon cho các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực, và lập tổ tư vấn phản ứng nhanh giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa kiểm định dữ liệu carbon, giảm rủi ro khi các yêu cầu về thuế xanh ngày càng chặt. Thứ hai là đưa xúc tiến gần hơn với thương mại điện tử và logistics, thông qua đề án thúc đẩy xuất khẩu qua B2B e-commerce giai đoạn 2026–2030, gắn với kho ngoại quan, vận tải đa phương thức và logistics thông minh. Thứ ba là tốc độ giải ngân: thành phố và ngành tài chính cần cơ chế duyệt, bố trí kinh phí linh hoạt hơn để doanh nghiệp kịp tham gia hội chợ và sự kiện ở những thị trường tiềm năng.

“Trong cuộc đua giành thị trường, chậm một nhịp đôi khi đồng nghĩa với bỏ lỡ cả một cơ hội”, ông Lữ nóiSở Công Thương TP.HCM thì tập trung vào yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường, từ chất lượng sản phẩm, sản xuất xanh đến tiêu chuẩn của các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Ông Lê Văn Danh, Phó giám đốc Sở, cho biết Hội chợ Hàng Việt Nam xuất khẩu tiêu biểu năm 2026 sẽ diễn ra từ 22 đến 24/10, dự kiến thu hút khoảng 500 nhà mua hàng và hệ thống phân phối quốc tế từ Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và các nước khác. Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp sản xuất được gặp trực tiếp người mua, thay vì chỉ dừng ở quảng bá.

Theo bà Nguyễn Lê Thiên Thanh, Phó trưởng phòng kinh tế quốc tế của Sở, doanh nghiệp không thể chỉ trông vào vài chương trình xúc tiến ngắn hạn. TP.HCM đang xây dựng hệ thống hỗ trợ theo suốt vòng đời xuất khẩu, từ vốn, mở thị trường, nâng năng lực sản xuất đến chuyển đổi xanh và logistics.

Vốn là một trong những điểm nghẽn lớn nhất khi doanh nghiệp đổi mới công nghệ hay chuyển sang sản xuất xanh. Thành phố tính đến hai kênh. Kênh thứ nhất là Quỹ Đầu tư tài chính Nhà nước TP.HCM (HFIC), theo Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260. Chương trình ưu tiên doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, đổi mới công nghệ và các ngành trọng điểm. Doanh nghiệp có thể được hỗ trợ toàn bộ hoặc một phần lãi vay đầu tư, và HFIC trực tiếp tiếp nhận, thẩm định hồ sơ.

Kênh thứ hai là gói hỗ trợ từ Hệ sinh thái FTA theo Nghị định 240, mở rộng đối tượng từ doanh nghiệp, hợp tác xã đến hộ kinh doanh. Ngân hàng cấp bù chênh lệch lãi suất 2% mỗi năm, tối đa 1 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi chủ thể. Ngân sách địa phương hỗ trợ thêm tối đa 600 triệu đồng mỗi năm cho đào tạo, kiểm định chất lượng và mở rộng thị trường.

Nhưng không phải ai cũng vào được. Việc chọn đối tượng theo thang điểm: sau vòng điều kiện đầu vào của Bộ Công Thương, Sở sẽ chọn các doanh nghiệp đạt từ 75 điểm trở lên để đề xuất UBND thành phố phê duyệt hỗ trợ kỹ thuật và cấp bù lãi suất.

Công nhân sơ chế bưởi da xanh tại nhà máy của Vina T&T Group. Ảnh: Quốc Hải.

Có vốn rồi, doanh nghiệp còn phải đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và ngày càng nhiều yêu cầu môi trường mới tận dụng được ưu đãi thuế quan. Thành phố đang thúc đẩy doanh nghiệp khai thác 17 FTA đang có hiệu lực, đặc biệt trong dệt may, da giày, nông thủy sản, đồ gỗ và điện tử. Sở đẩy mạnh đào tạo về quy tắc xuất xứ, nâng chỉ số FTA Index và số hóa quy trình cấp chứng nhận xuất xứ (C/O). Việc này giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và chủ động hơn trước các cuộc điều tra phòng vệ thương mại. Ở khâu sản xuất, doanh nghiệp có thể nhận hỗ trợ chuyển giao công nghệ từ Trung tâm Khuyến công, tư vấn đưa linh kiện vào chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI và kết nối nguồn nguyên liệu ổn định.

Áp lực đến nhanh nhất có lẽ là carbon. Với doanh nghiệp nhắm tới châu Âu và Bắc Mỹ, bà Thanh cho biết lộ trình chuyển đổi gồm bốn bước: kiểm kê khí nhà kính, xác định dấu chân carbon, thực hành các tiêu chuẩn ESG và xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch.

Logistics cũng phải được giải từ gốc. Thành phố định hướng đầu tư kho thông minh, hệ thống logistics lạnh và tăng liên kết giữa các cụm cảng Cát Lái, Hiệp Phước và Cái Mép – Thị Vải, nhằm giảm chi phí hạ tầng cảng biển và rút ngắn thời gian đưa hàng ra thị trường. “Ngành công thương sẽ tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, tăng hỗ trợ pháp lý và phối hợp với các hiệp hội ngành hàng để chính sách đến nhanh hơn với doanh nghiệp”, bà Thanh nói.