Mâm cơm chiến sĩ

Mâm cơm cúng các Anh hùng liệt sĩ hy sinh tại Đền tưởng niệm liệt sĩ Trung đoàn 88, xã Vĩnh Châu, tỉnh Tây Ninh (ẢNH: QUANG VINH)

Ngoại tôi kể, ngày ấy tiếng súng nổ suốt từ sáng đến chiều. Cả xóm chỉ biết ôm nhau chui xuống hầm, nghe đất rung lên từng chặp. Những người lính cách mạng còn rất trẻ chắn ở mé rừng, ngoài bờ kinh, ngay đầu con đường đất để chặn bước quân thù. Họ chiến đấu cho đến khi không còn ai đủ sức cầm súng nữa. Hòa bình lập lại, người trong xóm lần lượt tìm được vài ngôi mộ có tên, nhưng có lúc chỉ tìm thấy chiếc bi đông méo mó, mảnh tăng rách hay một chiếc dép cao su nằm lẫn trong cỏ. Chẳng ai biết họ quê ở đâu, cha mẹ còn hay mất, có người vợ nào đang chờ hay không. Họ nằm trong nghĩa trang liệt sĩ với tấm bia “liệt sĩ chưa xác định được thông tin”. Thế rồi các bậc cao niên trong xóm bàn nhau, nếu không ai còn người thân để thắp nhang thì cả xóm sẽ làm người thân của họ. Từ đó, năm nào vào dịp này cũng có một mâm cơm chung, mời tất cả những người đã ngã xuống, dù có tên hay vô danh cùng về dùng bữa.

Từ tờ mờ sáng, bếp nhà nào cũng đỏ lửa. Má tôi thường nhận nấu nồi thịt kho nước dừa. Má bảo món ấy là món sum vầy, có trong hầu hết những ngày giỗ, ngày tết, nên giờ cũng phải có, để những người lính xa quê khi trở về trong làn khói nhang sẽ thấy mình vẫn đang ngồi trong một mái nhà. Nhà dì Sáu thì nhận nấu nồi canh chua cá lóc. Cá được mấy chú trong xóm giăng câu từ chiều hôm trước, con nào cũng còn tươi rói. Dì nấu với bạc hà, cà chua, đậu bắp, bông so đũa và một nắm rau om, ngò gai hái sau vườn. Nồi canh vừa bắc xuống đã thơm lừng mùi me chín. Chỉ cần húp một muỗng nước canh thôi là nghe cả vị ngọt của đồng ruộng, vị chua thanh của trái me già và mùi thơm ngai ngái của những loài rau quê.

Có năm trời mưa nhiều, tôm cá đầy đồng, bà con góp thêm một nồi tép rang nước cốt dừa. Mấy bà, mấy má trong xóm bảo, hồi chiến tranh, nhiều bữa cán bộ chiến sĩ quanh đi quẩn lại chỉ toàn cơm với tép rang, vậy nên món ấy cũng phải có trong mâm cúng, như một cách nhớ về những tháng ngày gian khó. Mâm cơm còn có đĩa rau luộc xanh mướt chấm kho quẹt, chén dưa giá muối vừa chua vừa giòn, ít cà pháo trắng nõn, mấy trái khổ qua nhồi thịt, nồi xôi đậu xanh đồ bằng xửng tre và dĩa chuối xiêm chín cây đặt cạnh mâm trái cây ngũ quả. Người trong xóm đều nghĩ, lúc còn sống các anh đã chịu đói chịu khổ quá nhiều rồi. Hòa bình có được bữa cơm đủ đầy, bà con chỉ mong nấu bằng tất cả tấm lòng để mời những người đã khuất cùng hưởng.

Có lẽ, đó là cách quê hương trả món nợ ân tình với những người đã lấy tuổi xuân đổi lấy hòa bình. Gia đình đâu chỉ được tạo nên bởi máu mủ. Có những người chưa từng chung một dòng họ, nhưng đã cùng gìn giữ một mảnh đất, cùng ngã xuống cho xóm làng được sống. Từ ngày ấy, họ đã trở thành ruột thịt của quê hương. Bữa cơm ấy không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm. Đó là bữa cơm đoàn viên của những người còn sống với những người đã khuất, nơi nghĩa đồng bào đã vượt qua ranh giới của họ tên, để tất cả cùng ngồi lại dưới một mái nhà mang tên quê hương xứ sở.