Lưu dấu hương vị Tết xưa…

Từ nồi bánh chưng nghi ngút khói, chậu hoa mai vàng rực, vạn thọ trước sân đến khay bánh mứt đủ đầy trên bàn trà, Tết xưa hay nay đều gói ghém trong đó sự sum vầy, ấm no và những xúc cảm không thể phai mờ.

Biến tấu bánh mứt xưa

Nhắc đến Tết, người ta nhớ ngay đến hương thơm của bánh chưng, bánh tét, mứt dừa, mứt gừng, bánh in, bánh phục linh… Những món ăn giản dị ấy là hồn của ngày Tết. Tết xưa ở miền quê, mọi thứ không cầu kỳ, sang trọng, nhưng ấm áp và đong đầy yêu thương.

Tết đến, chị em rủ nhau làm mứt dừa đủ màu sắc. Ảnh: Hải Yến

Trong ký ức của nhiều người, hộp mứt tết ngày xưa đơn sơ lắm. Mứt dừa, mứt bí đao, mứt mãng cầu, bánh cốm, bánh đậu xanh… được gói bằng giấy bóng kính hay giấy hoa đủ màu.

Ấy vậy mà trẻ con háo hức vô cùng. Cả thế giới dường như thu lại trong chiếc hộp mứt nhỏ đặt giữa bàn khách. Mỗi lần mở nắp, ánh mắt lũ trẻ sáng rực, tiếng cười giòn tan làm ấm cả gian nhà ngày xuân.

Bà Nguyễn Thị Hương (65 tuổi, khu phố Lương Thọ 2, phường Hoài Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai) bồi hồi chia sẻ: “Tết ở quê tôi, già trẻ lớn bé gì cũng rủ nhau làm mứt. Chẳng cầu kỳ, chỉ là trái cây sên với đường, vậy mà ngon lạ. Mứt dừa vẫn là món được ưa chuộng nhất. Nhà nào cũng có sẵn dừa, thêm xíu màu lá dứa, xíu nghệ cho xanh vàng đẹp mắt, mùi thơm béo ngậy lan khắp xóm”.

Mứt dừa non đủ màu sắc đang được nhiều người ưa chuộng làm ngày Tết vì mềm, ngon, béo. Ảnh: Hải Yến

Với người Việt, mứt tết không đơn thuần là… mứt. Vị ngọt của mứt hòa trong vị chát nhẹ của trà nóng trở thành chất xúc tác cho những câu chuyện năm cũ, cho dự định năm mới, cho tiếng cười rộn ràng của ngày đoàn viên.

Mứt tết vì thế trầm tích trong đó giá trị văn hóa, gắn kết các thế hệ trong gia đình. Và đó là lý do khiến mãi đến hôm nay, với nhiều người, bánh mứt thủ công vẫn là thứ không thể thay thế.

Chị Võ Thị Tuyết (41 tuổi, giảng viên Trường Cao đẳng Gia Lai) bộc bạch: “Mùi mứt, mùi bánh tét, bánh chưng vừa vớt ra khỏi nồi luôn nhắc tôi về cái Tết đoàn viên. Dù bánh mứt công nghiệp tiện lợi, nhưng bánh mứt làm thủ công vẫn có hồn riêng.

Do đó, những dịp cận Tết, tôi và một số người thân cùng nhau gói bánh tét, bánh chưng hoặc rim mứt, đổ bánh, vừa cúng gia tiên vừa phần nào tạo không gian Tết xưa để kéo con cháu về chung vui, ở đó trẻ dễ nhớ đến ông bà, tổ tiên hơn”.

Theo dòng chảy của cuộc sống hiện đại, bánh mứt không còn là món “độc quyền” của ngày Tết. Bánh kẹo công nghiệp, hàng nhập khẩu phong phú, bắt mắt khiến trẻ con không còn quá mặn mà với mứt truyền thống như trước.

Thế nhưng, điều đó không đồng nghĩa với việc mứt tết mất đi vị trí trong đời sống tinh thần của người Việt. Nó vẫn giữ chỗ đứng riêng của mình nhờ trầm tích văn hóa bên trong.

Giữ hồn Tết trong nhịp sống mới

Theo bà Hồ Thị Thu Hiền - Phó Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Gia Lai, để thích ứng với thị hiếu hiện đại, bánh mứt tết đã có nhiều biến tấu sáng tạo: “Hiện nay, mứt được làm từ nhiều loại trái cây khác nhau. Nhờ công nghệ sấy dẻo, ép lạnh, mứt vẫn giữ được vị chua ngọt tự nhiên.

Cũng là mứt dừa nhưng nay dùng dừa non sấy dẻo; mứt gừng tẩm mật ong thơm dịu; mứt vỏ bưởi ít ngọt, thanh vị. Bao bì cũng được thiết kế sang trọng để làm quà Tết”.

Là người trẻ, chị Nguyễn Thị Thanh Vân (32 tuổi, thôn Phú Thiện, xã Phù Mỹ) cho biết: “Chúng tôi thích làm mứt dừa từ cùi dừa non để mứt mềm, dẻo. Hình dạng mứt cũng được tạo hình thành lá, hoa, trái tim, ngôi sao… nhìn vui mắt, hợp gu người trẻ”. Chính những cách làm mới mẻ ấy đã giúp mứt tết truyền thống “sống lại” trong đời sống hiện đại.

Nhân viên Công ty TNHH một thành viên VIDATA gói bánh tét ngũ sắc. Ảnh: Hải Yến

Không chỉ mứt, các loại bánh xưa cũng được khoác áo mới. Bánh thuẫn, bánh in, bánh phục linh được làm đủ màu sắc nhưng vẫn giữ hương vị quen thuộc. Đặc biệt, bánh chưng, bánh tét - biểu tượng của Tết đoàn viên vẫn giữ nguyên giá trị thiêng liêng.

Anh Đặng Ngọc Vũ - Giám đốc Công ty TNHH một thành viên Vita (VIDATA) xã Tây Sơn - cho biết: Từ năm 2025, công ty ra mắt bánh tét ngũ sắc VIDATA được làm từ nếp sáp thơm, nhuộm màu tự nhiên từ lá dứa, lá cẩm, đậu biếc, gấc; nhân đậu xanh sên dầu phộng Tây Sơn, gói bằng lá chuối, buộc lạt giang truyền thống.

“Chúng tôi muốn bánh không chỉ ngon mà còn trang nghiêm, đẹp mắt trên bàn thờ gia tiên và sử dụng mỗi bữa ăn trong những ngày Tết. Ngay đầu tháng Chạp chúng tôi nhận đơn sỉ, lẻ của khách hàng để chuẩn bị nguyên liệu tốt nhất” - anh Vũ chia sẻ.

Bánh thuẫn ngày nay được đổ đủ màu. Màu của bánh làm từ rau củ quả. Ảnh: Hải Yến

Không khí Tết còn xuất hiện rõ nét ở những phiên chợ quê. Tại chợ Phú Phong (Tây Sơn), gian hàng bánh thuẫn của chị Nguyễn Thị Hạnh (47 tuổi) luôn tấp nập. Bánh được đổ tại chỗ, mùi thơm lan tỏa khiến khách qua đường khó lòng bước tiếp. “Tôi mang khuôn, bếp ra chợ đổ bánh cho khách xem, vậy mà bán chạy hơn”, chị Hạnh cười nói.

2 bé Ngọc Lam, Ngọc Minh ở Cà Mau về quê nội Gia Lai ăn Tết được chị Phi Phan cho làm bánh in trải nghiệm ngày Tết. Ảnh: Hải Yến

Chị Phan Phi (khu phố 5, xã Tây Sơn) chia sẻ: “Tôi thường đi chợ Tết không chỉ để mua sắm mà để tận hưởng không khí háo hức. Dắt mấy đứa cháu từ Cà Mau về quê, cho tụi nhỏ tự tay làm bánh in, gói giấy kiếng, thấy tụi nhỏ vui mà lòng mình ấm lạ”.

Dù cuộc sống đổi thay, Tết vẫn là dịp để mỗi gia đình nhắc nhau về những giá trị truyền thống. Việc gói bánh, làm mứt không chỉ để có món ăn ngon, mà còn là cách giữ gìn ký ức, trao truyền văn hóa cho thế hệ sau. Để rồi, giữa nhịp sống hiện đại, hương vị Tết quê nhà vẫn luôn hiện diện - ngọt ngào, ấm áp và bền bỉ theo năm tháng.

HẢI YẾN