Làng Lý Hòa... Làng Đại tướng

Ký ức làng

Ông Nguyễn Sỹ Hùng, nguyên Phó Trưởng ban Dân vận Huyện ủy Bố Trạch cũ, người chuyên sưu tập lịch sử làng Lý Hòa cho biết: Từ khi mang tên Dĩ Lý đến nay, làng Lý Hòa trải qua chặng đường lịch sử hơn 720 năm. Theo thần phả làng thờ ở đình Lý Hòa và các gia phả dòng họ Hồ, Nguyễn, Hoàng, Lê, Phan... thì người Lý Hòa có gốc gác từ làng Cương Gián, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh trước đây. Người Cương Gián vượt biển, qua Hoành Sơn và dãy núi Lệ Đệ, gặp bãi cát bằng, có núi, có sông, có biển, gần giống quê nhà, hợp với nghề biển, nên quyết định lập làng, “an cư lạc nghiệp”.

Những cư dân mới đặt tên con sông nơi đang ở là Thuận Cô. Buổi đầu, cư dân làng định cư phía bờ Nam sông Thuận Cô, sau chuyển sang bờ Bắc do đất đai bằng phẳng, núi cao che chắn. Đến năm 1775, dân đinh làng Lý Hòa đã “lên tới nghìn người”.

Cũng theo ông Nguyễn Sỹ Hùng, trong tác phẩm “Phủ Biên tạp lục” của nhà bác học Lê Quý Đôn khắc họa khá đầy đủ về làng Lý Hòa xưa, một làng biển trù phú, làng khoa bảng, làng giàu nhất nhì châu Bố Chính.

Năm 1775, Lê Quý Đôn trên hành trình vào xứ Đàng Trong, nhìn thấy vùng đất bình sa bằng phẳng dưới chân núi Lệ Đệ rất đẹp, làng xóm thanh bình, thuyền bè tấp nập, ông chép lại: “Thôn Lý Hòa, châu Nam Bố Chính, đất ấy là dư khí của núi Lệ Đệ rủ xuống thành bãi cát bằng, nổi cao, mở rộng dân cư ngang bãi trong về phía Nam, bên tả ngạn ôm lấy sông Thuận Cô, từ bên hữu ngạn chạy lại làm án cho nên nhân đinh thịnh vượng đến hơn nghìn người. Tục quan buôn bán, bình thời vào Gia Định đóng thuyền nan lớn đến hàng trăm chiếc”.

Tượng đài Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại làng biển Lý Hòa - Ảnh: T.L

Đèo Lý Hòa nằm phía Bắc làng, xưa có tên núi Lệ Đệ. Đèo Lý Hòa xuất phát từ dãy Trường Sơn đâm ra biển, cắt ngang làng Lý Hòa. Đèo không cao lắm, nhưng liên tục trăm ngọn, vô cùng ấn tượng. Đứng trên đỉnh đèo, ngắm toàn cảnh ngôi làng, Lý Hòa đẹp như một bức tranh thủy mặc.

Dưới chân đèo Lý Hòa, nơi núi liền với biển, những khối đá to, nhỏ mọc nhấp nhô với nhiều hình thù lạ mắt. Mỗi lần sóng biển vỗ bờ, tung bọt trắng xóa, các khối đá được sóng nâng lên, hạ xuống, cảm giác như chồm lên cùng sóng biển, người xưa đặt tên biển Đá Nhảy. Bãi biển Đá Nhảy ngày nay vẫn giữ nét nguyên sơ, hàng năm thu hút đông đảo du khách đến trải nghiệm.

Lý Hòa là vùng đất có thế “thượng sơn, hạ thủy”. Nhìn từ xa, làng tựa con rồng lớn đang quẫy mình trên “hồ nước lớn”. Đầu rồng là đèo Lý Hòa, miệng rồng là bãi Đá Nhảy, thân rồng “khoảnh đất bình sa” kéo dài từ dưới chân núi Lệ Đệ đến cửa sông Lý Hòa, rốn rồng là cửa sông Lý Hòa và đuôi rồng xòe ra ở bãi đá cuối cửa sông.

Làng Đại tướng

Người dân Lý Hòa từ buổi đầu định cư trên vùng đất mới đến nay, cuộc sống luôn cận kề cùng sóng gió, biển trời, đánh bắt và buôn bán các sản phẩm từ biển, theo biển lớn mà lập nghiệp. Người Lý Hòa sinh ra và lớn lên nhờ vào biển, nên phần lớn rất trực tính, trực ngôn, chân tình, thẳng thắn, không câu nệ, không để bụng, oán ghét trong cuộc sống hàng ngày, độ lượng, đoàn kết và giàu tính thương người. Dù đi khắp trong Nam, ngoài Bắc, năm châu, bốn biển, trải qua bao thăng trầm, biến thiên lịch sử thì “cốt cách” người làng Lý Hòa vẫn chưa bao giờ đổi thay-“trọn nghĩa, vẹn tình”!

Một câu chuyện “riêng có” duy nhất trong hàng trăm ngôi làng biển trên đất Quảng Trị khi sinh thời, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng hai lần về thăm làng biển Lý Hòa vào những năm 60 của thế kỷ trước và có rất nhiều ấn tượng về ngôi làng đặc biệt này.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng nói: “Lý Hòa có bãi tắm Đá Nhảy rất đẹp. Mùa hè nước trong xanh, mát lạnh, cát trắng mịn… nay là một thắng cảnh quốc gia”; “Thời niên thiếu, Bác Hồ của chúng ta theo gia đình vào Huế, đã qua đèo Lý Hòa. Ấn tượng về con đèo khúc khuỷu quanh co, núi lấn ra biển, sóng biển vỗ vào vách đá, bọt nước trắng xóa… ghi vào trí nhớ của Bác. Mãi đến tháng 6/1957, Bác về thăm Quảng Bình, Người nhắc lại với các đồng chí lãnh đạo địa phương vế đối của một vị tiền nhân mà đến lúc đó vẫn chưa ai đối chuẩn: Bò đi đá nhảy!". 

Doanh nhân Phan Hải (người mặc áo trắng) tại lễ khánh thành tượng đài Đại tướng Võ Nguyên Giáp - Ảnh: tư liệu (T.L chụp lại)

Ngày 22/8/2008, Thiếu tướng Phan Khắc Hải, một người con làng Lý Hòa, nguyên Tổng Biên tập Báo Quân đội Nhân dân, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch cùng Hội đồng hương Quảng Bình cũ tại Thủ đô Hà Nội đến mừng sinh nhật lần thứ 97 của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Nhân dịp này, theo nguyện vọng người dân làng biển Lý Hòa, Đại tướng Võ Nguyên Giáp tặng cho làng Lý Hòa bức chân dung có lưu giữ bút tích của mình.

Nặng ân tình với Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người làng Lý Hòa muốn tri ân Đại tướng bằng một việc làm gì đó. Ông Hồ Thăng Long, nguyên Chủ tịch UBND xã Hải Trạch cũ nhớ lại: Doanh nhân Phan Hải, một người con ưu tú khác của làng biển Lý Hòa, cựu thủy thủ viễn dương, từng đặt chân đến nhiều quốc gia trên thế giới.

Tại khu vực Trung Đông, khi biết ông Phan Hải là người Việt Nam, nhân dân các nước Trung Đông đều hô vang “Việt Nam muôn năm. Chủ tịch Hồ Chí Minh muôn năm. Đại tướng Võ Nguyên Giáp muôn năm!”. Ý tưởng dựng một bức tượng chân dung Đại tướng đặt tại quê hương Lý Hòa của ông Phan Hải hình thành từ đó.

Sau khi đề án xây dựng tượng Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại làng Lý Hòa được các ngành chức năng, chính quyền địa phương, Bộ Quốc phòng và gia đình Đại tướng Võ Nguyên Giáp chấp thuận, doanh nhân Phan Hải gấp rút triển khai công việc đúc tượng.

Và... hạnh phúc vỡ òa với người dân làng biển Lý Hòa khi vào ngày 25/8/2016, đúng sinh nhật lần thứ 105 của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, bức tượng đồng bán thân nặng 200kg; cao 1,03m, tượng trưng 103 tuổi thọ của Đại tướng đặt trên bệ đá quý cao 1,8m hoàn thiện và chính thức làm lễ khánh thành. Tượng Đại tướng Võ Nguyên Giáp nằm giữa trung tâm văn hóa, tâm linh của làng, lưng tựa vào nhà truyền thống và đài tưởng niệm các anh hùng, liệt sĩ, mặt hướng ra sông Lý Hòa dạt dào ân tình…

Bà Phan Thị Ánh Nguyệt, Phó Chánh Văn phòng Đảng ủy xã Đông Trạch xúc động nhớ lại: Ngày khánh thành tượng Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tôi là Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Hải Trạch cũ, vinh dự được đọc bức thư của lãnh đạo Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch. Bức thư chúc mừng cán bộ, Nhân dân làng Lý Hòa từ đây luôn có Đại tướng bên mình, cần cố gắng phát huy, trân trọng, giữ gìn tình cảm thiêng liêng này...

Nói sao hết niềm phấn khởi tự hào của mỗi người dân Lý Hòa khi đón tượng Đại tướng Võ Nguyên Giáp về dựng giữa làng mình. Từ đây, Đại tướng ngày ngày hiện hữu với bà con làng biển. Trước Đại tướng, người dân làng Lý Hòa ai ai cũng tâm niệm cố gắng kết đoàn, phấn đấu cùng nhau để xây dựng quê hương ngày càng giàu mạnh…”.