Lái xe công nghệ: tự do hay tự lo?

Sài Gòn dạo này hay mưa chiều. Tôi đón một chiếc xe công nghệ để về nhà. Cậu lái xe khá trẻ. Cậu kể đã hành nghề được vài năm. Thu nhập cũng ổn định, trung bình mỗi ngày kiếm khoảng 1 triệu đồng, trừ chi phí chiết khấu của hãng xe công nghệ thì mỗi tháng thu nhập cũng tròm trèm trên dưới chục triệu.

Cậu khoe trước đây đi làm cho mấy công ty tư nhân lương được khoảng 7 - 8 triệu đồng/tháng mà bị ràng buộc đủ thứ, bây giờ đi lái xe công nghệ tự do, thoải mái, lúc nào thích thì bật app lên chạy, rảnh thì chăm sóc gia đình, không bị áp lực gì cả. “Nói chung là em chẳng có sếp nào quản lý, tự đặt KPI (chỉ tiêu công việc) cho bản thân, tiền tươi thóc thật anh ạ chứ không phải như hồi đi làm công ty chậm lương, nợ lương hoài”.

Cậu lái xe công nghệ nói trên là một trong số hàng triệu người lao động trong ngành kinh tế Gig (1) trên cả nước. Theo ước tính của Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững vùng (IRSD) - thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (VASS), hiện có 14% lực lượng lao động tại Việt Nam, tương đương khoảng 7 triệu người, tham gia nền kinh tế Gig, chủ yếu là lái xe công nghệ, giao hàng (2).

Lực lượng lao động này ký hợp đồng với các hãng xe công nghệ dưới danh nghĩa “đối tác”, không phải là người lao động theo hợp đồng nên các hãng xe công nghệ không có nghĩa vụ phải đóng bảo hiểm xã hội theo quy định. Thực tế các hãng xe công nghệ đã lách luật để trốn tránh các nghĩa vụ với người lao động theo quy định pháp luật của Việt Nam. Dù được gọi dưới cái tên mỹ miều là “đối tác” nhưng người lao động không được đàm phán giá, bị đe dọa cho nghỉ việc, cắt app ngay lập tức nếu vi phạm các quy định khắt khe của các hãng xe công nghệ.

Theo quan điểm của M. Porter về 5 áp lực cạnh tranh thì nhân tố đối tác hay nhà cung cấp ở đây chỉ giữ vai trò thứ yếu, không tạo ra được áp lực ngược nào, nên các hãng xe công nghệ cứ phởn phơ. Lái xe công nghệ với tư cách “đối tác” nhưng không được tôn trọng, bình đẳng nên sẽ bị mất việc bất cứ lúc nào.

Hiện nay đội ngũ lái xe công nghệ hoàn toàn đứng ngoài mạng lưới an sinh xã hội. Ảnh: Quỳnh Như

Do chỉ là “đối tác” nên những người lái xe công nghệ hoàn toàn đứng ngoài mạng lưới an sinh xã hội, không được đóng bảo hiểm y tế, tai nạn, bảo hiểm xã hội, nếu không may xảy ra đau ốm, tai nạn thì người lao động phải tự lo. Dù nhà nước có khuyến khích đóng bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện nhưng thành phần lái xe công nghệ phần lớn tay làm hàm nhai, làm sao có thể tham gia bảo hiểm được?

Tôi hỏi cậu tài xế, vậy cậu có mua bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn lao động gì không. Cậu bảo, tới đâu lo tới đó anh ơi. Câu trả lời giấu sau nụ cười buồn của cậu tài xế cũng là một sự bất lực về quả bom nổ chậm liên quan tới an sinh xã hội cực kỳ nguy hiểm. Vâng, câu chuyện tới đâu hay tới đó của lực lượng lao động Gen Z, Gen Y sẽ là một gánh nặng không hề nhỏ cho gia đình và xã hội khi trong vòng 20 - 30 năm nữa thế hệ này bước vào tuổi già, không thể bán sức lao động cho các hãng xe công nghệ được nữa mà không có tiền hưu trí, bảo hiểm y tế lận lưng.

Câu chuyện bị cắt chuyến, đóng app, phạt vô cớ xảy ra thường xuyên nhưng lực lượng lao động trong nền kinh tế Gig không có một tổ chức nào đứng ra bảo vệ. Họ là đối tác, không phải thuộc doanh nghiệp nào nên theo quy định không thể tham gia tổ chức công đoàn. Luật công đoàn quy định đối tượng tham gia công đoàn phải trực thuộc một tổ chức, doanh nghiệp hay nghiệp đoàn. Do vậy nếu có tranh chấp thì phải ra tòa nhưng người lao động trong lĩnh vực này thuộc diện thấp cổ bé họng nên đành chấp nhận nhịn cho xong.

Nhìn sang quốc gia lân cận, Singapore đã sớm nhìn nhận ra vấn đề này nên từ năm 2024 đã cho phép thành lập Nghiệp đoàn lao động đại diện cho giới giao hàng, lái xe công nghệ (Platform Work Associations) để bảo vệ quyền lợi cho người lao động, tương tự các nghiệp đoàn lao động. Chính phủ Singapore cũng đã yêu cầu các hãng xe công nghệ cùng với người lao động trích đóng quỹ bảo hiểm (CPF) để bảo đảm quyền lợi cho tương lai lâu dài của người lao động (3).

Chính vì vậy, thiết nghĩ Nhà nước nên sớm cho phép nghiên cứu thành lập nghiệp đoàn lao động cho lực lượng lao động hành nghề giao hàng, lái xe công nghệ để bảo vệ quyền lợi cho người lao động khi tranh chấp quyền lợi với các hãng xe công nghệ. Cần nghiên cứu sửa đổi bổ sung Luật Bảo hiểm xã hội, bắt buộc các hãng xe công nghệ phải đóng bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn lao động, bảo hiểm xã hội đầy đủ cho người lao động. Do đặc thù của Việt Nam, khó áp dụng mức đóng bảo hiểm dựa trên thu nhập như Singapore, có thể yêu cầu đóng bảo hiểm tính trên mức doanh thu.

Đối chiếu với mức lương tối thiểu vùng hiện nay là trung bình 5 triệu đồng/tháng thì mức bảo hiểm phải đóng khoảng 1,6 triệu đồng/tháng (32%). Với mức đóng bình quân khoảng 50.000 đồng/ngày thì người lao động, hãng xe có thể trích trên doanh thu 5 - 7% là chấp nhận được. Có ý kiến lo ngại rằng các hãng xe công nghệ sẽ tìm cách tăng mức chiết khấu để bắt lái xe hoặc người tiêu dùng phải chịu. Thì đây, kinh nghiệm các nước cũng đã có: Nhà nước phải quy định mức chiết khấu tối đa mà các hãng xe công nghệ được phép trích trên doanh thu. Đã đến lúc không để các hãng xe công nghệ dùng thuật toán để tung hoành, chèn ép người lao động trong nền kinh tế Gig như lâu nay.

Đừng lo ngại các hãng xe công nghệ sẽ rút khỏi thị trường Việt Nam - chỉ là lo bò trắng răng. Các hãng xe công nghệ vẫn sống và phát triển rầm rộ trên khắp thế giới. Có chăng, do áp lực xã hội và quy định pháp luật ngày càng chặt chẽ hơn, lợi nhuận của họ sẽ giảm đi đôi chút mà thôi.

TS. Võ Duy Nghi

______________

(1) Nền kinh tế Gig được xác định ở hai khía cạnh: (i) tính chất việc làm tự do, không chắc chắn/không xác định (các hình thức lao động tự do, linh hoạt, tạm thời, đặc biệt là trong một khoảng thời gian ngắn hoặc không xác định); và (ii) sử dụng nền tảng kỹ thuật số để kết nối các lao động tự do với khách hàng (Chú giải của tòa soạn)
(2) https://nhandan.vn/phat-trien-cong-nghe-vi-cong-dong-post845907.html
(3) https://www.ntuc.org.sg/dssu/news/Parliament-passes-Platform-Workers-Bill-to-strengthen protections-for-platform-workers/