Khôi phục 'trái tim' văn hóa buôn làng

Làng Kép 1, xã Ia Ly, tỉnh Gia Lai tổ chức lễ khánh thành nhà rông mới theo nghi lễ truyền thống của đồng bào Gia Rai

Mạch nguồn văn hóa

Với đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, nhà rông là nơi hội tụ, gìn giữ và trao truyền mạch nguồn văn hóa của buôn làng. Nghệ nhân Ưu tú Yang Danh cho biết, đây là không gian để cộng đồng tụ họp, tổ chức các sinh hoạt chung và bàn bạc những việc hệ trọng. Tuy nhiên, sau sáp nhập, quy mô nhiều thôn, làng được mở rộng, trong khi không ít nhà rông xây dựng từ lâu đã xuống cấp nghiêm trọng, không còn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân.

Theo ông Yang Danh, một ngôi nhà rông khang trang, giữ đúng kiến trúc và bản sắc truyền thống sẽ góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm, củng cố khối đoàn kết trong cộng đồng. Đây cũng là nơi thuận lợi để chính quyền địa phương tổ chức tiếp xúc cử tri, tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến với đồng bào.

Nhu cầu khôi phục nhà rông vì thế đang đặt ra trực tiếp tại nhiều địa phương. Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hra Đinh Thị Minh Hà cho biết, xã hiện có hơn 14.800 nhân khẩu, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 60%. Địa phương đang rà soát hiện trạng các ngôi nhà để xây dựng phương án đầu tư phù hợp, bảo đảm đúng quy định và sử dụng hiệu quả nguồn lực hỗ trợ.

Việc khôi phục những công trình này trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch, gắn bảo tồn bản sắc với phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Theo Sở VHTTDL Gia Lai, nhà rông, nhà sàn mang dấu ấn và bản sắc riêng của mỗi dân tộc. Đây là nơi diễn ra các nghi thức, nghi lễ, sinh hoạt cộng đồng, đồng thời giữ vị trí quan trọng trong Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên. Từ giá trị văn hóa ấy, nhà rông, nhà sàn trở thành điểm nhấn thu hút du khách đến tìm hiểu, nghiên cứu, tham quan và trải nghiệm đời sống bản địa. Trong bối cảnh du lịch ngày càng phát triển theo hướng bền vững, gắn với văn hóa địa phương, việc bảo tồn những công trình truyền thống càng trở nên cấp thiết. Đây vừa là cách gìn giữ không gian thực hành di sản, vừa tạo điều kiện để các giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Tuy nhiên, quá trình bảo tồn đang đứng trước không ít thách thức. Tại nhiều địa phương, nhà rông, nhà sàn được xây dựng lại bằng bê tông, mái tôn, mái ngói… Việc sử dụng vật liệu hiện đại tuy giúp công trình bền chắc hơn, nhưng lại làm biến đổi kiến trúc, thu hẹp không gian thực hành văn hóa và khiến những yếu tố đặc trưng của từng dân tộc dần mai một.

Trong không gian nhà sàn, phụ nữ Ba Na ở xã Vân Canh gìn giữ nghề dệt thổ cẩm truyền thống

Bảo tồn “trái tim” buôn làng

Sở VHTTDL Gia Lai cho biết, toàn tỉnh hiện có 95 xã, phường có làng đồng bào dân tộc thiểu số, với khoảng 505 nhà rông. Trong số này, chỉ 221 công trình còn giữ kiến trúc truyền thống, gồm 163 nhà rông của người Ba Na và 58 nhà rông của người Gia Rai; số còn lại không bảo đảm chất liệu và dáng thức truyền thống.

Riêng đồng bào Hrê không có nhà rông mà sử dụng nhà sàn làm nơi sinh hoạt cộng đồng. Tại một số địa phương như Ia Băng, Ia Hiao, nhu cầu sử dụng nhà rông không còn do các hoạt động văn hóa truyền thống không được duy trì thường xuyên.

Không chỉ suy giảm về số lượng công trình giữ đúng bản sắc, hệ thống nhà rông truyền thống còn đối mặt với tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Trong 221 nhà rông hiện có, 155 công trình cần được làm mới hoặc sửa chữa, gồm 60 nhà rông cần xây dựng lại và 95 nhà rông cần tu bổ.

Nhu cầu đầu tư lớn, song mức kinh phí do các địa phương đề xuất lại có sự chênh lệch đáng kể. Chi phí sửa chữa phổ biến từ 300 - 500 triệu đồng mỗi nhà rông, trong khi kinh phí làm mới công trình truyền thống dao động từ 1,5 - 3 tỉ đồng. Cá biệt, có địa phương đề xuất xây dựng nhà rông phục vụ du lịch với mức đầu tư 5 tỉ đồng, 20 tỉ đồng, thậm chí 60 tỉ đồng. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải có một cơ chế thống nhất để xác định công trình cần ưu tiên, quy mô đầu tư và mức hỗ trợ phù hợp, tránh tình trạng xây dựng dàn trải hoặc xa rời mục tiêu bảo tồn. Từ đó, HĐND tỉnh Gia Lai đã thông qua Nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ khôi phục Không gian văn hóa cồng chiêng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030, tạo hành lang riêng cho việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch.

Chính sách tập trung hỗ trợ làm mới, sửa chữa nhà rông truyền thống của các dân tộc Ba Na, Chăm, Gia Rai và nhà sàn cộng đồng truyền thống của dân tộc Hrê tại những xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi còn duy trì sinh hoạt văn hóa truyền thống trong các công trình này.

Theo Nghị quyết, tỉnh thực hiện hỗ trợ bằng tiền đối với cả công trình làm mới và sửa chữa. Mỗi năm, tối đa 10 công trình làm mới được hỗ trợ không quá 70% giá trị dự toán đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, nhưng không vượt quá 1 tỉ đồng cho mỗi công trình tại một xã, phường. Đối với công trình sửa chữa, mỗi năm tỉnh hỗ trợ tối đa 20 công trình, mức hỗ trợ không quá 500 triệu đồng cho mỗi công trình tại một xã, phường, căn cứ dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Cùng với mức hỗ trợ, Nghị quyết quy định chặt chẽ nguyên tắc và điều kiện thực hiện. Việc làm mới, sửa chữa nhà rông, nhà sàn cộng đồng phải bảo đảm những yếu tố truyền thống của từng dân tộc tại địa phương. Nguồn lực được ưu tiên cho những nơi còn duy trì thường xuyên, hiệu quả các hoạt động văn hóa gắn với cồng chiêng, có nhu cầu cấp thiết về bảo tồn và có tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng.

Để tránh tình trạng công trình được phục dựng nhưng mất đi bản sắc, UBND xã, phường phải xây dựng phương án, kế hoạch cụ thể, bảo đảm yêu cầu về kiến trúc, hoa văn và nguyên vật liệu truyền thống. Mỗi phương án phải nhận được sự thống nhất của cộng đồng dân cư và ý kiến thẩm định của cơ quan chuyên môn về văn hóa.

Khôi phục đúng bản sắc, tạo sức hút cho du lịch cộng đồng

Bà Đỗ Thị Diệu Hạnh, Giám đốc Sở VHTTDL Gia Lai cho biết, Nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ khôi phục Không gian văn hóa cồng chiêng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030 nhằm khuyến khích làm mới, sửa chữa nhà rông, nhà sàn cộng đồng theo đúng truyền thống của từng dân tộc. Khi được khôi phục đúng hướng, các công trình sẽ tiếp tục đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, góp phần gìn giữ bản sắc, quảng bá hình ảnh địa phương, thu hút du khách và tạo thêm động lực phát triển du lịch cộng đồng.