Khi nghiên cứu khoa học chạm đến trái tim

Các dự án khoa học hướng đến các giải pháp hỗ trợ người yếu thế - Ảnh: A.T

Thời gian qua, Trường THPT Quảng Trị (phường Quảng Trị) không chỉ được biết đến là ngôi trường có bề dày truyền thống hiếu học mà còn là điểm sáng trong các cuộc thi nghiên cứu KHKT dành cho học sinh trung học ở cấp quốc gia và quốc tế.

Điển hình là năm 2017, dự án “Cánh tay robot cho người khuyết tật” của em Phạm Huy giành giải nhất quốc gia lĩnh vực robot và máy thông minh, đồng thời giành giải ba quốc tế tại Hoa Kỳ. Năm 2025, dự án “Xe lăn tự hành hỗ trợ người mắc bệnh xơ cứng teo cơ một bên trong di chuyển và giao tiếp” do học sinh Cao Trung Quân và Lê Minh Hiếu thực hiện giành giải nhất tại cuộc thi nghiên cứu KHKT cấp quốc gia và giải tư hội thi KHKT quốc tế ở Hoa Kỳ. Năm 2026, dự án “Hệ thống khung xương robot hỗ trợ di chuyển và giao tiếp cho người bị đột quỵ liệt nửa người” thuộc lĩnh vực robot và máy thông minh do học sinh Nguyễn Tiến Trình và Nguyễn Văn Bắc thực hiện giành giải nhì toàn quốc.

Điểm chung của các dự án bên cạnh hàm lượng KHKT cao chính là ý nghĩa nhân văn sâu sắc, hướng đến đối tượng người yếu thế. “Khi chứng kiến những bệnh nhân mắc hội chứng teo cơ xương khớp dần mất đi khả năng vận động và giao tiếp, chúng em hiểu rằng họ như đang bị “giam cầm” ngay trong chính cơ thể mình. Những thiết bị hỗ trợ hiện đại trên thế giới giá thành quá đắt, vượt xa khả năng tài chính của nhiều gia đình.

Động lực lớn nhất để chúng em kiên trì suốt quá trình nghiên cứu là mong muốn tạo ra một chiếc xe lăn thông minh “Made in Vietnam” với chi phí hợp lý, nơi người bệnh chỉ cần những cử động mắt hay tín hiệu nhỏ nhất cũng có thể tự do di chuyển và cất lên tiếng nói của mình”, em Cao Trung Quân, cựu học sinh Trường THPT Quảng Trị chia sẻ.

Dự án “Hệ thống khung xương robot hỗ trợ di chuyển và giao tiếp cho người bị đột quỵ liệt nửa người” của Trường THPT Quảng Trị - Ảnh: A.T

Nói về ý nghĩa của dự án “Hệ thống khung xương robot hỗ trợ di chuyển và giao tiếp cho người bị đột quỵ liệt nửa người”, em Nguyễn Tiến Trình, cựu học sinh Trường THPT Quảng Trị cho biết: “Đột quỵ không chỉ làm mất đi khả năng vận động mà còn tước mất tiếng nói và sự tự do của người bệnh.

Khi chứng kiến nỗi đau ấy, chúng em tự hỏi: Làm sao để một thiết bị kỹ thuật không chỉ là những khung sắt vô hồn, mà phải biết “hiểu” và đồng hành cùng họ? Động lực đó thúc đẩy chúng em tích hợp các cảm biến thông minh để nhận diện chính xác ý định chuyển động của người dùng. Dù trải qua rất nhiều lần thất bại trong việc tối ưu trọng lượng và kích thước khung xương, nhưng mong muốn giúp người bệnh sớm hồi phục và hòa nhập cộng đồng chính là điểm tựa để chúng em kiên trì đến cùng”.

Tại cuộc thi nghiên cứu KHKT cấp quốc gia năm học 2025-2026, dự án “Hệ thống robot tự động dẫn đường cho người khiếm thị dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn và thị giác máy tính” do học sinh Tạ Phúc Lâm và Trần Đức Trung, lớp 12 Lý, Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (phường Nam Đông Hà) thực hiện dưới sự hướng dẫn của thầy giáo Hồ Văn Lâm đã vinh dự giành giải tư.  

Dự án “Hệ thống Robot tự động dẫn đường cho người khiếm thị” của Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn - Ảnh: A.T

Em Tạ Phúc Lâm, cựu học sinh Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn cho biết: “Điểm khác biệt lớn nhất của hệ thống này chính là việc tích hợp mô hình ngôn ngữ lớn. Robot không chỉ biết né vật cản mà còn có khả năng hiểu được ngữ cảnh, mô tả không gian xung quanh cho người khiếm thị như một người bạn đồng hành thực thụ để đưa ra những chỉ dẫn an toàn và đúng đắn nhất cho người sử dụng. Mỗi dòng lệnh chúng em viết, mỗi linh kiện lắp ráp đều chứa đựng mong muốn giúp những người kém may mắn có thể tự tin bước đi trên đôi chân của mình, tự chủ trong từng lộ trình một cách trọn vẹn nhất”.

“Trong suốt quá trình đồng hành cùng các em, điều khiến tôi tự hào nhất không chỉ là những thuật toán phức tạp hay mô hình công nghệ hiện đại được các em áp dụng, mà chính là cái tâm và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Nghiên cứu khoa học ở lứa tuổi học sinh rất vất vả, đòi hỏi sự kiên trì vượt khó rất lớn.

Khi thấy các em thức trắng nhiều đêm chỉ để tối ưu từng góc cảm biến, điều chỉnh từng chi tiết nhỏ nhằm giúp người khuyết tật chuyển an toàn hơn, tôi hiểu rằng giáo dục đã thực sự chạm đến trái tim các em”, thầy giáo Hồ Văn Lâm, giáo viên Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn chia sẻ.

Những thế hệ học trò Quảng Trị đam mê nghiên cứu khoa học và giàu lòng nhân ái - Ảnh: A.T

Thành công của học sinh Quảng Trị qua các cuộc thi nghiên cứu KHKT hằng năm không chỉ dừng lại ở những giải thưởng mà quan trọng hơn đã khích lệ phong trào sáng tạo trong các nhà trường. Từ các trường chuyên đến những trường THPT ở vùng nông thôn, miền núi, phong trào nghiên cứu khoa học đã lan tỏa mạnh mẽ, đánh thức sự tự tin vào trí tuệ của bản thân trong mỗi học sinh.

Ông Mai Huy Phương, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo cho biết: “Học sinh Quảng Trị vừa giàu tính sáng tạo, đam mê nghiên cứu khoa học, lại giàu lòng nhân ái. Thành công từ các dự án KHKT trong những năm qua không chỉ khẳng định chất lượng giáo dục mũi nhọn, mà còn phản ánh đúng định hướng giáo dục nhân văn mà ngành hướng tới.

Ngành sẽ tiếp tục đồng hành, tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để phát huy sự đổi mới sáng tạo trong trường học, góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp cho cộng đồng”.