Hoàn thiện khung pháp lý cho đô thị xanh

Không chỉ chuẩn hóa hệ tiêu chí đánh giá, chính sách mới còn mở ra cơ chế ưu đãi về tài chính, đất đai, đào tạo và siết chặt trách nhiệm quản lý, góp phần định hình cấu trúc đô thị hiện đại, nâng cao chất lượng môi trường sống.

Các quy định mới về phân loại và phát triển đô thị tạo “thước đo” cho phát triển đô thị xanh. Ảnh: Trung Nguyên

Chuẩn hóa tiêu chí, định hình cấu trúc đô thị hiện đại

Lần đầu tiên, các tiêu chí về đô thị tăng trưởng xanh được lượng hóa rõ ràng, có phương pháp tính và tiêu chuẩn đánh giá cụ thể, thay cho cách tiếp cận còn thiên về định tính trước đây. Nội dung này được quy định tại Nghị định số 35/2026/NĐ-CP, văn bản cụ thể hóa các yêu cầu của Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 về phân loại đô thị.

Theo đó, việc công nhận, phân loại đô thị không chỉ dựa trên quy mô dân số, mật độ hay tỉ lệ lao động phi nông nghiệp, mà còn phải đáp ứng các nhóm tiêu chí liên quan đến sử dụng đất hiệu quả, phát triển hạ tầng xanh, kiểm soát phát thải, bảo vệ tài nguyên nước và tăng cường khả năng thích ứng biến đổi khí hậu.

Đáng chú ý, yêu cầu bảo vệ tài nguyên nước và hạn chế khai thác nước ngầm được đưa thành tiêu chí bắt buộc. Các địa phương phải lồng ghép nội dung tái sử dụng nước, gia tăng diện tích cây xanh, mặt nước, phát triển giao thông công cộng và công trình tiết kiệm năng lượng ngay từ khâu lập quy hoạch. Điều này cho thấy, định hướng chuyển từ phát triển đô thị theo chiều rộng sang mô hình chú trọng chất lượng không gian sống và sức chống chịu trước rủi ro khí hậu.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhận định, hệ thống tiêu chí mới sẽ giúp quá trình phát triển đô thị “đi vào thực chất, có căn cứ pháp lý và công cụ đo lường cụ thể”. Theo ông, khi các chỉ tiêu được chuẩn hóa, địa phương có cơ sở xây dựng chương trình phát triển đô thị đồng bộ với quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch tỉnh; đồng thời hạn chế tình trạng chạy theo danh hiệu mà thiếu nền tảng hạ tầng và môi trường tương xứng.

Ở góc độ nghiên cứu chính sách, GS.TS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng việc tích hợp yêu cầu bảo vệ tài nguyên, thích ứng khí hậu vào tiêu chí phân loại đô thị là bước tiến lớn. “Trước đây, nhiều nội dung về môi trường chỉ mang tính khuyến khích. Nay khi trở thành điều kiện bắt buộc, chính quyền địa phương buộc phải cân nhắc kỹ lưỡng hơn trong phê duyệt dự án và phân bổ nguồn lực” - GS.TS Đặng Hùng Võ phân tích.

Có thể thấy, tác động đầu tiên của các quy định mới là tạo ra “thước đo chung” cho phát triển đô thị xanh. Khi chuẩn mực rõ ràng, việc thẩm định, giám sát cũng minh bạch hơn, giảm nguy cơ hình thức hóa khái niệm “xanh”, đồng thời góp phần định hình cấu trúc đô thị hiện đại, nơi tăng trưởng kinh tế gắn chặt với bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống.

Mở cơ chế ưu đãi, nâng cao hiệu quả quản lý

Không dừng lại ở việc đặt ra tiêu chí, các quy định mới còn thiết kế hệ thống chính sách ưu đãi nhằm khuyến khích khu vực công và tư nhân tham gia phát triển đô thị xanh.

Về tài chính, các dự án đáp ứng yêu cầu tăng trưởng xanh được tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, khuyến khích huy động nguồn lực xã hội và hợp tác công - tư trong đầu tư hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội thân thiện môi trường. Về đất đai, quỹ đất cho công viên, mặt nước, giao thông công cộng, công trình tiết kiệm năng lượng được ưu tiên bố trí phù hợp quy hoạch. Đồng thời, nội dung đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý đô thị cũng được nhấn mạnh, coi đây là điều kiện bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra đồng bộ.

Ông Lê Đình Chung, Tổng Giám đốc SGO Homes nhìn nhận cơ chế ưu đãi rõ ràng sẽ tạo động lực cho doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào mô hình dự án xanh, dù chi phí ban đầu có thể cao hơn. “Khi chính sách ổn định và minh bạch, nhà đầu tư có thể tính toán dài hạn, thay vì e ngại rủi ro thay đổi cơ chế” - ông Lê Đình Chung nói.

Song song với ưu đãi là yêu cầu siết chặt kỷ cương quản lý. Trách nhiệm của từng cấp chính quyền được phân định rõ trong việc lập, thẩm định và tổ chức thực hiện chương trình phát triển đô thị. Việc giám sát, đánh giá định kỳ và công khai thông tin trở thành nội dung bắt buộc, nhằm bảo đảm các mục tiêu xanh không chỉ nằm trên giấy.

Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn, khi vai trò và trách nhiệm được xác định cụ thể, quá trình phát triển đô thị xanh sẽ tránh được tình trạng chồng chéo hoặc buông lỏng quản lý. Chuyển đổi xanh không thể là phong trào ngắn hạn mà phải là nhiệm vụ thường xuyên, gắn với trách nhiệm của từng cấp, từng ngành.

Từ góc nhìn tổng thể, sự kết hợp giữa tiêu chí bắt buộc, cơ chế ưu đãi và phân định trách nhiệm quản lý đã tạo nên một khung pháp lý tương đối đầy đủ cho phát triển đô thị bền vững. Đây không chỉ là bước điều chỉnh kỹ thuật, mà còn là sự thay đổi tư duy, coi đô thị là không gian sống cần được đầu tư dài hạn về môi trường, hạ tầng và khả năng chống chịu.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, các đô thị, nơi tập trung dân cư và hoạt động kinh tế, vừa chịu áp lực lớn, vừa giữ vai trò đầu tàu của tăng trưởng. Việc hoàn thiện khung pháp lý theo hướng xanh, thông minh và bền vững vì thế mang ý nghĩa chiến lược.

Khi được triển khai đồng bộ, các quy định mới sẽ góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống, củng cố niềm tin của người dân và nhà đầu tư, đồng thời thúc đẩy quá trình tái cấu trúc hệ thống đô thị theo hướng tăng trưởng xanh. Đây chính là nền tảng để các đô thị Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, phát triển không chỉ nhanh hơn, mà còn bền vững và thích ứng tốt hơn với tương lai.

Bảo Hân