Hạn hán kéo dài đe dọa 'động mạch kinh tế' của châu Âu

Mực nước nhiều con sông ở châu Âu đã xuống thấp kỷ lục trong lịch sử. Ảnh: DW

Theo truyền thông Mỹ, những đợt nắng nóng khắc nghiệt, cháy rừng và thời tiết cực đoan đã tàn phá châu Âu trong mùa hè năm nay. Giờ đây, hạn hán kéo dài - vốn bị khuếch đại bởi biến đổi khí hậu - tiếp tục làm tê liệt nhiều tuyến đường thủy quan trọng của lục địa, gia tăng áp lực lên nền kinh tế vốn đang tăng trưởng trì trệ và phải đối mặt với cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là sông Rhine - dòng sông dài gần 1.300 km chảy qua sáu quốc gia, từ dãy Alps của Thụy Sĩ ra biển Bắc. Từ lâu, Rhine được xem là "động mạch kinh tế" của châu Âu khi mỗi năm có hàng nghìn tàu thuyền vận chuyển gần 300 triệu tấn hàng hóa, kết nối cảng Rotterdam với các trung tâm công nghiệp lớn nhất nước Đức.

"Đây là một trong những buồng tim quan trọng nhất của nền kinh tế Đức", ông Carsten Brzeski, Trưởng bộ phận nghiên cứu kinh tế vĩ mô toàn cầu của ING, nhận định.

Trong tuần này, mực nước sông Rhine giảm xuống mức thấp nhất kể từ khi số liệu được ghi nhận vào năm 1880, khiến chuỗi cung ứng bị gián đoạn, chi phí vận tải tăng mạnh và buộc nhiều doanh nghiệp cân nhắc cắt giảm sản xuất.

Trong khi đó, sông Danube - tuyến đường thủy dài thứ hai châu Âu - cũng đang hứng chịu tình trạng tương tự. Mực nước xuống thấp kỷ lục làm lộ ra xác nhiều tàu chiến chìm từ thời Thế chiến II, đồng thời gây khó khăn cho Romania và Hungary, hai quốc gia sử dụng nước sông để làm mát các lò phản ứng hạt nhân. Chính phủ hai nước đã phải kêu gọi người dân và doanh nghiệp tiết kiệm điện.

Tại cảng Duisburg của Đức, tác động của hạn hán hiện rõ khi hàng hóa phải chuyển từ các tàu lớn sang tàu nhỏ hơn, hoặc chuyển tiếp bằng đường sắt và đường bộ. Nhiều sà lan buộc phải dỡ tới hai phần ba lượng hàng để có thể đi qua những đoạn sông chỉ còn sâu hơn 1 m.

Con tàu chở quặng sắt W. De Beijer Sr dài hơn 170 m từ Rotterdam, vốn có thể chở 5.000 tấn hàng, nay chỉ còn chở được khoảng 1.200 tấn.

Việc mỗi tàu chở ít hàng hơn đồng nghĩa số chuyến phải tăng lên đáng kể. "Chúng tôi đang hoạt động hết công suất", ông Markus Bangen, Giám đốc cảng Duisburg - nơi xử lý khoảng 100 triệu tấn hàng hóa và hơn 20.000 lượt tàu mỗi năm - cho biết.

Sông Rhine từ lâu đã định hình bản đồ công nghiệp của Đức. Nhiều tập đoàn hàng đầu như BASF, Mercedes-Benz, Bayer hay ThyssenKrupp đều đặt cơ sở sản xuất dọc theo tuyến sông này. Nếu thay thế một sà lan bằng đường bộ, cần tới khoảng 100 xe tải hoặc cả một đoàn tàu hàng mới có thể chuyên chở khối lượng tương đương.

Tuy nhiên, các phương án thay thế cũng gặp nhiều trở ngại khi hệ thống đường sắt Đức đang quá tải, trong khi một số tuyến ven sông vẫn phải đóng cửa để sửa chữa.

Bài học từ đợt hạn hán năm 2018, từng khiến sản lượng kinh tế Đức giảm khoảng 0,3%, đã buộc doanh nghiệp và chính quyền thay đổi cách ứng phó. Nhiều công ty xây thêm kho bãi tại các cảng nước sâu để dự trữ hàng hóa, đồng thời đầu tư các mẫu tàu mới có mớn nước nông hơn nhằm thích ứng với tình trạng mực nước xuống thấp.

Một số thiết kế mới sử dụng nhiều chân vịt nhỏ thay cho một chân vịt lớn hoặc bổ sung hệ thống bảo vệ chân vịt để hạn chế va chạm với lòng sông.

"Thật đáng mừng khi những biện pháp này đang phát huy tác dụng. Chúng tôi ở vị thế tốt hơn nhiều so với tám năm trước", ông Bangen nói.

Tuy nhiên, quá trình đổi mới vẫn diễn ra chậm chạp. Trong số gần 8.000 tàu chở hàng hoạt động trên sông Rhine, mới chỉ khoảng một chục chiếc được thiết kế chuyên biệt để vận hành trong điều kiện mực nước thấp.

Trong khi đó, chi phí vận tải tiếp tục tăng. Theo cơ quan chống độc quyền của Đức, người tiêu dùng hiện phải trả thêm tới 11 xu euro cho mỗi lít xăng do chi phí vận chuyển bằng đường thủy tăng cao.

Viện Kinh tế Thế giới Kiel cảnh báo mực nước thấp trên sông Rhine gây ra những gián đoạn nghiêm trọng đối với vận tải thủy nội địa và kéo giảm đáng kể hoạt động kinh tế. Theo tính toán của viện này, nếu tình trạng mực nước thấp kéo dài một tháng, sản lượng công nghiệp của Đức có thể giảm khoảng 1%.

Đối với nền kinh tế vốn nhiều năm tăng trưởng gần như đình trệ như Đức, đây là cú đánh không hề nhỏ.

Khó khăn càng chồng chất khi châu Âu đồng thời chịu tác động từ các yếu tố bên ngoài. Xung đột tại Iran và gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz cùng eo Bab el-Mandeb đã đẩy giá dầu tăng, làm gia tăng lạm phát và buộc Ngân hàng Trung ương châu Âu phải nâng lãi suất trong tháng 6.

Bên cạnh đó, Liên minh châu Âu cũng đang phải đối mặt với hai mặt trận thương mại: cạnh tranh với hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc và các mức thuế mới từ Mỹ.

Theo các chuyên gia, địa chính trị và biến đổi khí hậu đang đồng thời tạo sức ép lên nền kinh tế châu Âu. Mùa đông vừa qua có lượng tuyết rơi trên dãy Alps thấp hơn bình thường, khiến nguồn nước bổ sung cho sông Rhine suy giảm. Hạn hán kéo dài cùng các đợt nắng nóng tiếp tục làm nước bốc hơi nhanh hơn, đẩy mực nước xuống thấp ngay từ đầu mùa.

Dự báo trong những tuần tới, khu vực này vẫn sẽ tiếp tục hứng chịu thời tiết khô nóng và rất ít mưa, đồng nghĩa áp lực đối với tuyến đường thủy huyết mạch của châu Âu sẽ chưa thể sớm được giải tỏa.