Giữ liêm chính từ những nghiên cứu trẻ
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang dự thảo quy chế mới cho Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT, trong đó tăng cường các quy định về tính nguyên gốc, trung thực và trách nhiệm trong nghiên cứu. Từ nhật ký nghiên cứu, việc sử dụng AI đến cơ chế xử lý vi phạm, nhiều “hàng rào” được thiết lập để giữ liêm chính khoa học.
Theo dự thảo, cuộc thi được chuẩn hóa còn 16 lĩnh vực, đồng thời xây dựng hệ thống đánh giá với 20 tiêu chí, chia thành 5 nhóm: Câu hỏi hoặc vấn đề nghiên cứu; thiết kế và phương pháp; quá trình thực hiện; tính sáng tạo và tác động tiềm năng; trình bày. Tổng điểm là 100, trong đó phần trình bày chiếm 35 điểm.
Đáng chú ý, liêm chính khoa học được đặt thành yêu cầu xuyên suốt. Dự án phải bảo đảm trung thực, khách quan, không gian lận, giả mạo, sao chép trái phép hoặc chiếm đoạt kết quả nghiên cứu của người khác. Kết quả cũng phải phản ánh đúng mức độ đóng góp thực chất của từng thành viên.
Một công cụ mới được yêu cầu bắt buộc là nhật ký nghiên cứu. Học sinh phải ghi chép liên tục về thời gian, công việc, phương pháp và vai trò của từng thành viên, có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Nhật ký là căn cứ để đối chiếu quá trình nghiên cứu, nhận diện đóng góp thực chất của học sinh và phần hỗ trợ của người hướng dẫn.
Dự thảo cũng quy định cụ thể việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Học sinh có thể dùng AI để tra cứu hoặc mô phỏng nhưng phải khai báo trung thực về mục đích và phạm vi sử dụng. Việc dùng AI để tạo dữ liệu giả, làm sai lệch quá trình nghiên cứu hoặc thay thế hoạt động phân tích, sáng tạo của học sinh bị nghiêm cấm.
Một điểm mới khác là phân loại dự án theo 3 mức độ an toàn: Cấm tuyệt đối, phê duyệt rủi ro và an toàn. Cách phân loại này giúp nhà trường có căn cứ rõ ràng trước khi cho phép học sinh triển khai đề tài có yếu tố rủi ro.
Trách nhiệm cũng không chỉ thuộc về học sinh. Người hướng dẫn không được làm thay các nội dung cốt lõi và phải chịu trách nhiệm liên đới nếu để xảy ra vi phạm. Nhà trường thiếu giám sát dẫn đến sai phạm cũng sẽ bị xem xét trách nhiệm.
Để tăng tính minh bạch, danh sách dự án, báo cáo tóm tắt và poster phải được công khai. Các phản ánh về tính nguyên gốc của dự án sẽ được tiếp nhận, xác minh và xử lý theo cơ chế cụ thể.
Dự thảo đồng thời đặt ra chế tài rõ ràng. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và cấm thi từ 1-2 năm; người hướng dẫn vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn từ 1-2 chu kỳ cuộc thi. Giải thưởng của dự án bị phát hiện vi phạm liêm chính khoa học cũng sẽ bị thu hồi và công khai.
Một nghiên cứu tốt không chỉ được đo bằng ý tưởng mới hay giải thưởng, mà trước hết phải được tạo nên từ quá trình trung thực. Giữ liêm chính từ những nghiên cứu trẻ vì thế cũng là đặt nền móng cho văn hóa khoa học nghiêm túc ngay từ những bước đầu tiên.