Giữ lấy nguồn cội

5 năm sau chuyến thăm của Bác, năm 1959, di chỉ Phùng Nguyên được phát hiện tại Lâm Thao, đã mở ra hướng nghiên cứu quan trọng về nền văn hóa sơ kỳ thời đại kim khí, có niên đại khoảng 3000 năm. Tiếp đó, các di tích thuộc các giai đoạn Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn lần lượt được phát hiện, nghiên cứu, góp phần cung cấp những tư liệu khoa học ngày càng rõ nét về đời sống của cư dân cổ trên lưu vực sông Hồng cũng như quá trình hình thành và phát triển của Nhà nước Văn Lang.

Đáng chú ý, những nghiên cứu quy mô về thời đại Hùng Vương được triển khai mạnh mẽ vào cuối những năm 60, đầu những năm 70 của thế kỷ trước. Trong ba năm 1968 - 1970, Viện Khảo cổ học đã chủ trì chương trình nghiên cứu với sự tham gia của nhiều ngành khoa học. Kết quả được tập hợp trong các công trình “Hùng Vương dựng nước”. Các cuộc nghiên cứu và hội thảo khoa học đã từng bước làm sáng rõ hơn thời đại Hùng Vương cũng như vai trò trung tâm của nước Văn Lang. Nhìn lại chặng đường ấy, càng thấy rõ tầm nhìn lịch sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong khi khoa học còn đang từng bước giải mã quá khứ thì Người đã nhận ra giá trị của nguồn cội đối với việc bồi đắp ý thức dân tộc và khơi dậy nguồn sức mạnh ấy vào một thời điểm đặc biệt của lịch sử.

Tháng 9/1954, tại Đền Giếng, nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân Tiên Phong trên đường trở về tiếp quản Thủ đô, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc đến các Vua Hùng để nói về trách nhiệm của thế hệ đang đứng trước một nhiệm vụ mới. Dựng nước là công lao của cha ông; giữ nước là trách nhiệm của con cháu. Quá khứ vì thế không khép lại trong lịch sử mà trở thành lời nhắc nhở hiện tại. Đó cũng là chiều sâu trong cách Hồ Chí Minh ứng xử với di sản.

Ngày 19/8/1962, trở lại Đền Hùng, Người căn dặn lãnh đạo và Nhân dân Phú Thọ phải chú ý bảo vệ, trồng thêm hoa, cây cối để Đền Hùng ngày càng trang nghiêm, tươi đẹp, trở thành công viên lịch sử cho con cháu mai sau đến tham quan. Nếu năm 1954, Bác nói về ý nghĩa của nguồn cội, thì năm 1962, Bác nói về trách nhiệm gìn giữ không gian của nguồn cội. Đền Hùng không chỉ là nơi thờ phụng, mà còn là nơi các thế hệ có thể trở về, tìm hiểu lịch sử, cảm nhận sự tiếp nối của cộng đồng dân tộc.

Đình Đào Xá - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng về thăm và căn dặn phải gìn giữ, tu sửa để vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa tiếp tục làm nơi sinh hoạt, hội họp của Nhân dân.

Hai năm sau, ngày 26/1/1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm xã Vinh Quang, nay là xã Đào Xá - địa phương có phong trào trồng cây nổi bật, nhiều năm liền là điển hình của miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Tại đây, Người để lại dấu ấn đặc biệt khi quan tâm đến ngôi đình cổ của làng và căn dặn phải gìn giữ, tu sửa để vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa làm nơi sinh hoạt, hội họp của Nhân dân. Đình Đào Xá khởi dựng thời vua Lê Gia Tông, niên hiệu Đức Nguyên (1674 - 1675), thờ Hùng Hải Công, em thứ 19 của vua Hùng, đã có công dạy dân khai ấp lập làng. Ngày nay, Đình Đào Xá được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia; Lễ hội Đình Đào Xá được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Lời nhắc nhở, căn dặn cho thấy sự quan tâm của Người không chỉ hướng đến một di tích quy mô quốc gia, mà còn hướng tới một không gian văn hóa cộng đồng của làng quê. Giữ gìn đình làng cũng là giữ một nơi để những giá trị văn hóa được tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Bằng những việc làm thiết thực, cụ thể, Chủ tịch Hồ Chí Minh không nhìn di sản như những vật thể bất động cần lưu giữ mà Người quan tâm đến sức sống của di sản trong cộng đồng. Di sản được gìn giữ không phải để quá khứ đứng yên, mà để các thế hệ sau tiếp tục trao truyền những giá trị đã làm nên bản sắc của cộng đồng. Đó chính là tinh thần mà Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương thể hiện một cách rõ nét. Năm 2012, UNESCO ghi danh “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đồng thời nhấn mạnh rằng, thực hành này diễn ra tại hơn một trăm làng ở Phú Thọ và nhiều nơi khác trong cả nước, tạo nên sự gắn kết xã hội, niềm tự hào và ý thức về nguồn gốc quốc gia, bản sắc văn hóa và đạo đức của người Việt.

Xét trong không gian những lần Bác Hồ về thăm, căn dặn, Đền Hùng và Đình Đào Xá còn có mối liên hệ rộng hơn. Đền Hùng là biểu tượng hội tụ của ký ức về các Vua Hùng; những đình, đền, làng quê và cộng đồng thực hành tín ngưỡng là những không gian để ký ức ấy tiếp tục sống trong đời thường. Một bên là trung tâm tưởng niệm nguồn cội; một bên là những nơi cộng đồng trực tiếp gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa. Cùng với nhau, chúng làm nên sức sống của một di sản không nằm yên trong quá khứ. Chủ tịch Hồ Chí Minh với tầm nhìn của nhà văn hóa kiệt xuất, biết tìm trong lịch sử sức mạnh tinh thần cho hiện tại, biết trân trọng ký ức cộng đồng và hiểu rằng một dân tộc muốn đi xa không thể đánh mất mối liên hệ với nguồn cội của mình.

Năm 1977, khi thăm Đền Hùng, Tổng Bí thư Lê Duẩn nhấn mạnh mong muốn xây dựng một công trình để “từ Đền Hùng nhìn ra cả nước và để cả nước hướng về Đền Hùng”. Lời nói ấy mở rộng thêm ý nghĩa của Đền Hùng. Đây không chỉ là nơi cả nước trở về để tưởng nhớ tổ tiên, mà còn là nơi từ đó nhìn ra đất nước, nhìn về hiện tại và tương lai.

Hiện nay, việc xây dựng Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Khu Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Hùng đang được triển khai. Công trình sẽ là một điểm nhấn văn hóa, lịch sử của Đất Tổ, đồng thời góp phần hoàn thiện không gian văn hóa của Khu Di tích. Vị trí tại đồi Phân Bùng thuộc vùng II, khu vực trung tâm lễ hội, được xác định nhằm bảo đảm hài hòa với cảnh quan và không gian thờ tự các Vua Hùng. Với ý nghĩa đó, sự hiện diện của Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh tại khuôn viên Đền Hùng không chỉ là sự tưởng niệm đối với vị lãnh tụ đã hai lần về thăm nơi đây, mà còn có ý nghĩa lịch sử và văn hóa sâu sắc. Hình tượng Bác trong không gian Đất Tổ tạo nên một biểu tượng về sự tiếp nối giữa các thời đại. Các Vua Hùng gợi nhắc buổi đầu dựng nước; Hồ Chí Minh gắn với thời đại đấu tranh giành độc lập, thống nhất và xây dựng, bảo vệ Tổ quốc; thế hệ hôm nay và mai sau tiếp nhận những giá trị ấy để viết tiếp tương lai đất nước.

“Từ Đền Hùng nhìn ra cả nước và để cả nước hướng về Đền Hùng” vì thế không chỉ là mong muốn về một công trình mà còn là cách nhìn về nguồn cội. Cả nước hướng về Đền Hùng để tưởng nhớ các Vua Hùng, để hiểu sâu hơn mình từ đâu đến. Từ Đền Hùng nhìn ra cả nước là nhìn thấy một đất nước đang tiếp tục sự nghiệp dựng nước và giữ nước bằng những nhiệm vụ của thời đại mới. Giữ lấy nguồn cội không có nghĩa là giữ quá khứ đứng yên. Giữ lấy nguồn cội là để những giá trị được trao truyền qua hàng nghìn năm tiếp tục sống trong hiện tại, trở thành sức mạnh tinh thần cho dân tộc đi tới tương lai.