Già K'Huônh bền bỉ giữ nghề đan lát của người Mạ

Già K’Huônh miệt mài chỉ dạy cho các em học sinh Trường PT DTNT THCS - THPT Đắk Glong trong tiết ngoại khóa

Bàn tay quen việc, quen nghề

Sinh năm 1958, già K’Huônh là một trong số rất ít người trong bon còn đan lát thành thạo. Già cho biết, cả thôn giờ chỉ còn khoảng 5 - 6 người biết đan nhưng người làm được đến nơi đến chốn thì đếm trên đầu ngón tay; lớp trẻ thì gần như không mấy ai mặn mà.

Già K’Huônh biết đan từ năm 15 tuổi, khi còn là chàng trai theo chân các chú, các bác trong bon lên rẫy, xuống suối. Ngày ấy, đan lát là chuyện thường ngày. Hầu hết vật dụng trong gia đình, từ cái nia, cái rổ, cái sàng đến chiếc gùi đeo lưng đều do bàn tay người trong bon làm ra. Già chia sẻ: “Không ai dạy cả, cứ nhìn rồi làm theo. Làm riết thì tay quen, mắt quen”.

Theo già K’Huônh, học đan không chỉ là học cách đan nan, mà trước hết phải học cách cầm dao. Cái dao gọt tre phải vừa tay, lực vừa đủ, lưỡi dao phải đi đúng thớ để nan tre đạt độ dày, mỏng theo ý muốn. “Nói thì dễ nhưng muốn gọt được tre cho đều, cho đẹp, phải luyện lâu lắm”, già K’Huônh nói. Tre, mây dùng để đan cũng phải chọn kỹ, bởi đó là yếu tố quyết định độ bền và vẻ tinh tế của sản phẩm.

Từ những vật dụng đơn giản như: rổ, nia, sàng, già K’Huônh đan thành thạo đến những sản phẩm khó như: gùi, giỏ bắt cá là những vật dụng gắn liền với đời sống lao động của người Mạ. Một chiếc gùi hoàn chỉnh, già phải mất từ 3 - 4 ngày miệt mài mới xong, giá bán dao động từ 500.000 - 800.000 đồng. Mỗi tháng, từ việc đan lát, già có thêm thu nhập khoảng 2 - 3 triệu đồng. Nhưng với già, tiền không phải là điều quan trọng nhất. Nhiều sản phẩm, già đan để dùng trong nhà, để tặng con cháu, bà con trong bon; rồi người ở các xã lân cận cũng tìm đến đặt làm.

Giữ nghề để giữ hồn bon làng

Đan lát từ lâu đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa của người Mạ. Hình ảnh chiếc gùi đeo trên lưng theo bà con lên nương, xuống rẫy; những dụng cụ bắt cá, bắt cua; cái rổ, cái sàng trong mỗi căn nhà… tất cả đều gắn với tre, nứa, mây là những vật liệu mộc mạc từ tự nhiên.

Thế nhưng, nhịp sống hiện đại khiến nhiều vật dụng truyền thống dần bị thay thế bởi đồ nhựa, kim loại. Dẫu vậy, trong thôn Kala Dâng, vẫn có những gia đình thích dùng đồ đan lát bằng tre, mây, bởi sự thân thuộc, bền bỉ và gần gũi với nếp sống xưa. Với già K’Huônh, mỗi khi rảnh rỗi, ông lại ngồi đan, đan cho nhà mình, đan cho người quen. Hình ảnh già ngồi trước cửa, đôi tay thoăn thoắt vuốt nan tre mỗi sáng, mỗi chiều đã trở nên quen thuộc với bà con trong bon, như một phần nhịp sống chậm rãi nơi đây.

Niềm vui lớn nhất của già K’Huônh những năm gần đây là được mời đến các trường dân tộc nội trú trên địa bàn để tham gia các tiết học ngoại khóa, trực tiếp dạy học sinh đan lát. Mỗi lần nhắc đến chuyện ấy, khuôn mặt già ánh lên niềm hạnh phúc. Già K’Huônh bảo, lớp trẻ bây giờ ít người biết đan, nên còn dạy được ngày nào là già còn dạy, để nghề không mất.

Trong những buổi học ấy, già K’Huônh kiên nhẫn chỉ từng động tác nhỏ: từ cách cầm dao, gọt tre đến cách uốn nan, vào khung. Nhiều học sinh nam ban đầu còn lóng ngóng, tay cứng nhưng dần dần lại tỏ ra thích thú. Em K’Trần Tới, học sinh lớp 7, Trường PT DTNT THCS - THPT Đắk Glong chia sẻ: “Lúc đầu học khó lắm, tay không uốn được nan tre. Nhưng học riết thấy hay, em thấy thích. Giờ những lúc rảnh, em còn rủ bạn đến nhà già K’Huônh để xem già đan và học theo”.

Không chỉ tham gia dạy ngoại khóa tại trường, già K’Huônh còn tích cực truyền dạy nghề đan lát cho thanh niên trong bon. Theo Hiệu trưởng Trường PT DTNT THCS - THPT Đắk Glong, già là một trong những nghệ nhân đan lát giỏi của địa phương. Sản phẩm của già được yêu thích bởi sự tinh tế, chắc chắn; đặc biệt, tinh thần nhiệt tình truyền nghề của già đã góp phần giáo dục kỹ năng sống cho học sinh và gìn giữ những giá trị văn hóa quý của dân tộc Mạ.

Nguyễn Hiền .