Dựng xây nếp sống mới

Thay đổi nếp nghĩ cũ

Lấy chồng khi mới 13 tuổi, đang học lớp 7, đến nay, em Hồ Thị Kiên và chồng là Hồ Văn Thay ở thôn A Dơi Cô, xã A Dơi đã có 2 con. Cả hai vợ chồng tuổi còn trẻ, không có việc làm ổn định nên cuộc sống gia đình gặp rất nhiều khó khăn.

“Lúc còn nhỏ, em chưa hiểu hết tác hại của việc lấy chồng sớm nên mới nghỉ học để lập gia đình. Khi về nhà chồng cũng chỉ biết làm nương rẫy, chăn nuôi nhỏ lẻ. Đến khi có con, được cán bộ tuyên truyền, em mới hiểu tảo hôn ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe của mẹ và con. Nếu được biết những điều này sớm hơn, có lẽ em đã không lập gia đình sớm”, Hồ Thị Kiên nói.

Theo thống kê, trước đây tảo hôn là một trong những hủ tục từng để lại hệ lụy rõ nét tại địa phương. Đơn cử như tại xã A Dơi (cũ), chỉ tính riêng trong giai đoạn 2016-2020, trong 155 cặp kết hôn trên địa bàn xã có tới 62 cặp tảo hôn, chiếm 40%. Có những trường hợp kết hôn khi mới 13-14 tuổi, phải bỏ học giữa chừng, sau đó cuộc sống gia đình tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn do cả hai vợ chồng còn trẻ, thiếu việc làm ổn định.

Người dân xã La Lay chăm sóc vườn chuối tiêu hồng - Ảnh: L.A

Theo chị Hồ Thị Môn, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Trùm, xã A Dơi, đời sống còn nhiều khó khăn, thiếu thông tin và điều kiện tiếp cận các dịch vụ xã hội khiến tập quán lạc hậu có thời điểm ăn sâu vào đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Ngày trước, khi trong gia đình có người đau ốm, bà con thường tìm lá thuốc trong rừng hoặc mời thầy cúng về làm lễ, thay vì đến cơ sở y tế.

"Chuyện học hành của con em chưa được chú trọng; tình trạng tảo hôn, kết hôn cận huyết thống rất phổ biến. Cuộc sống còn quanh quẩn với nương rẫy, cái ăn, cái mặc, những hủ tục ấy dần trở thành thói quen, rất khó thay đổi", chị Hồ Thị Môn cho hay.

Từ thực tế ấy, A Dơi xác định, xóa bỏ hủ tục phải đi cùng với nâng cao nhận thức, cải thiện đời sống và tạo dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong cộng đồng. Công tác tuyên truyền, vận động loại bỏ các hủ tục, xây dựng nếp sống mới được cấp ủy, chính quyền địa phương đẩy mạnh, đi sâu vào từng thôn, bản, từng gia đình.

Đặc biệt, nội dung phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đã được đưa vào các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội; các thôn, bản tổ chức ký cam kết không có người tảo hôn, đưa tiêu chí này vào bình xét gia đình văn hóa. Đồng thời, tăng cường phát hiện sớm những trường hợp có nguy cơ để vận động, ngăn ngừa; những trường hợp vi phạm được xử lý theo quy định.

Một cách làm đang tạo dấu ấn ở A Dơi là đưa việc tuyên truyền, vận động đến gần người dân thông qua các hoạt động văn hóa truyền thống. Tại thôn Ba Tầng, 15 thành viên câu lạc bộ cồng chiêng vẫn duy trì tập luyện, góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào DTTS Pa Kô, Vân Kiều. Không chỉ giữ tiếng cồng, điệu múa hay những làn điệu dân gian, các thành viên câu lạc bộ còn trở thành những tuyên truyền viên trong cộng đồng.

Ông Hồ Văn Neng, nghệ nhân Câu lạc bộ cồng chiêng thôn Ba Tầng cho biết, thông qua các buổi sinh hoạt, những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước được lồng ghép khéo léo vào những điệu hát xà nớt, tà oải, tiếng cồng chiêng, điệu múa, từ đó vận động bà con bài trừ hủ tục, cảnh giác với tệ nạn xã hội và xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh.

Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã A Dơi Hồ Thị Thu Hằng, thông qua những hoạt động gần gũi với đời sống, các chủ trương, chính sách được chuyển tải, giúp người dân hiểu xóa bỏ hủ tục không phải là từ bỏ bản sắc, mà là loại bỏ những tập quán không còn phù hợp để cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhờ vậy, đến nay, toàn xã có 1.997/2.124 hộ gia đình được công nhận danh hiệu “Gia đình văn hóa”, đạt 94,02%.

Dựng nếp sống mới

Tương tự, tại xã La Lay, nơi hơn 90% dân số là đồng bào Pa Kô, Vân Kiều, việc xóa bỏ hủ tục, tập quán lạc hậu được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm thay đổi nếp nghĩ, cách làm, tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội.

Ông Hồ Văn Với, người có uy tín ở thôn A Bung cho hay, do nhận thức chưa đồng đều, trước đây, trong đời sống của một bộ phận người dân vẫn tồn tại những tập quán cũ. Khi đau ốm, bà con có thói quen lên rừng tìm lá thuốc về nấu uống, băng bó thay vì đến cơ sở y tế; việc học tập của con em chưa được chú trọng đúng mức; tình trạng “du canh, du cư”, thả rông gia súc, vật nuôi còn khá phổ biến. Những tập quán ấy không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn trở thành lực cản đối với quá trình phát triển của địa phương.

Phó Chủ tịch UBND xã La Lay Hồ Văn Hiền thông tin, do nhận thức còn hạn chế, một bộ phận người DTTS chưa phân biệt rõ đâu là phong tục, tập quán tốt đẹp cần bảo tồn, đâu là những tập quán lạc hậu cần loại bỏ. Vì vậy, ngoài giải pháp hành chính, pháp luật, địa phương xác định thay đổi nhận thức cộng đồng là nhiệm vụ có ý nghĩa quyết định.

Từ đó, công tác tuyên truyền, vận động được triển khai thường xuyên, kiên trì, với nhiều hình thức phù hợp từng đối tượng, từng địa bàn; đồng thời phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, già làng, trưởng thôn, người có uy tín để bà con làm theo.

Các thành viên Câu lạc bộ cồng chiêng thôn Ba Tầng, xã A Dơi duy trì sinh hoạt, góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của người Pa Kô, Vân Kiều - Ảnh: L.A

Nhờ vậy, đến nay những hủ tục như tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, mê tín dị đoan đã dần được loại bỏ; tình trạng tổ chức lễ cưới, ma chay kéo dài nhiều ngày gây tốn kém, trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội được hạn chế. Cùng với đó, nhận thức về học tập, chăm sóc sức khỏe và xây dựng gia đình cũng từng bước chuyển biến. Người dân ngày càng quan tâm hơn đến việc học của con em, chủ động tiếp cận các dịch vụ y tế, phòng, chống dịch bệnh và thực hiện các chính sách về dân số, hôn nhân, gia đình.

Không chỉ tập trung vào việc loại bỏ hủ tục trong đời sống, La Lay còn gắn việc thay đổi nếp nghĩ với thay đổi cách thức sản xuất, sinh hoạt. Thông qua các mô hình dân vận khéo, cán bộ cơ sở “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn người dân thay đổi tập quán canh tác, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, từng bước chuyển từ phương thức sản xuất manh mún sang những cách làm phù hợp hơn với điều kiện thực tế.

Trong chăn nuôi, người dân được vận động hạn chế thả rông, chuyển sang làm chuồng trại, chăm sóc vật nuôi theo hướng tập trung, chủ động phòng, chống dịch bệnh. Những thay đổi ấy góp phần giúp đồng bào từng bước hình thành tư duy sản xuất mới, nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình. Tính đến cuối năm 2025, thu nhập bình quân đầu người của xã La Lay đạt 28,2 triệu đồng/người/năm.

Thực tế cho thấy, xóa bỏ hủ tục không thể chỉ bằng những quy định hay mệnh lệnh hành chính, mà phải bắt đầu từ sự thay đổi trong nhận thức và hành động của mỗi người dân. Điều quan trọng là quá trình ấy không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc. Tiếng cồng chiêng, điệu múa, lễ hội và những giá trị văn hóa tốt đẹp vẫn được gìn giữ, trao truyền; những hủ tục gây hệ lụy cho đời sống từng bước được nhận diện và loại bỏ. Khi người dân trở thành chủ thể của sự thay đổi, nếp sống mới được hình thành trên nền tảng văn hóa của chính cộng đồng. Đó cũng là nền tảng để vùng đồng bào DTTS phát triển văn minh, tiến bộ và bền vững hơn.