Doanh nghiệp một người, tại sao không?

Hộ kinh doanh và câu chuyện doanh nghiệp một người. (Ảnh: AI)

AI đang thay đổi con đường khởi nghiệp

Theo ông Phạm Đức Nghiệm - Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và DN công nghệ (Bộ Khoa học & Công nghệ, mục tiêu dài hạn là xây dựng khoảng 1 triệu DNMN trong giai đoạn đầu, hướng tới 10 triệu DNMN vào năm 2045. Khi đạt tỷ lệ khoảng 35 người dân có một DN, Việt Nam có thể tiến gần hơn tới một nền kinh tế năng động, giải quyết hiệu quả bài toán việc làm và thúc đẩy tăng trưởng mạnh mẽ.

Ở góc độ vĩ mô, mô hình DNMN không chỉ là một sáng kiến công nghệ mà còn là chiến lược kinh tế - xã hội mang tính dài hạn. Theo phân tích của Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), những nền kinh tế năng động thường đạt tỷ lệ khoảng 30 người dân trên một DN, trong khi Việt Nam hiện vẫn ở mức hơn 100 người dân mới có một DN. Điều này cho thấy dư địa rất lớn để mở rộng lực lượng kinh doanh và tăng cường năng suất quốc gia.

Việc phát triển rộng rãi DNMN sẽ tạo điều kiện để người dân tự tạo việc làm, tự chủ thu nhập và chuyển đổi từ lao động tự do sang khu vực kinh tế chính thức. Đây được xem là bước tiến quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu “toàn dân khởi nghiệp”, đưa khởi nghiệp sáng tạo trở thành cơ hội phổ cập thay vì chỉ dành cho nhóm nhỏ DN có nguồn lực mạnh.

Đối với Nhà nước, sự phát triển của mô hình này còn góp phần mở rộng cơ sở thuế bền vững, tăng tính minh bạch của nền kinh tế, giảm gánh nặng quản lý thông qua dữ liệu số hóa và quản trị điện tử. Đồng thời, khi nhiều cá nhân tham gia thị trường với tư cách pháp lý rõ ràng, sức sáng tạo trong xã hội cũng được giải phóng mạnh mẽ hơn, tạo ra lực lượng doanh nhân mới cho nền kinh tế số.

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển DNMN, Bộ KH&CN đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng Đề án phát triển mô hình này theo hướng tối giản hóa tối đa các quy định về thuế, kế toán và báo cáo tài chính. Mục tiêu là tạo ra môi trường “dễ gia nhập - dễ vận hành - dễ tuân thủ”, giúp người dân có thể khởi nghiệp với chi phí thấp nhất và ít rào cản hành chính nhất. Song song với đó, hạ tầng số dùng chung sẽ được đầu tư mạnh, bao gồm các nền tảng hỗ trợ kế toán, quản trị tài chính, nhân sự, khai báo thuế, cũng như hệ thống trợ lý pháp lý ảo triển khai đến tận cấp xã. Điều này giúp cá nhân ở mọi khu vực có thể tiếp cận thông tin, vận hành DN và thực hiện các thủ tục pháp lý một cách thuận tiện.

Ngoài yếu tố công nghệ, Bộ cũng định hướng xây dựng mạng lưới tối thiểu 300 không gian khởi nghiệp gắn với các trung tâm đổi mới sáng tạo trên cả nước, cùng các vườn ươm chuyên ngành nhằm cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, tri thức và kết nối thị trường cho người khởi nghiệp. Trong lĩnh vực vốn, các cơ chế như sàn giao dịch dành riêng cho startup, chứng khoán hóa tài sản trí tuệ, sử dụng kết quả nghiên cứu làm tài sản góp vốn hoặc thế chấp cũng đang được nghiên cứu để mở rộng khả năng huy động tài chính cho các doanh nhân cá nhân.

Thực tế, tại Việt Nam hiện đã có nhiều cá nhân hoạt động theo mô hình tương tự DNMN trong các lĩnh vực tư vấn, thiết kế, thương mại điện tử, sáng tạo nội dung hay công nghệ. Tuy nhiên, phần lớn vẫn hoạt động dưới dạng phi chính thức hoặc bán chính thức, chưa tận dụng đầy đủ lợi ích của khung pháp lý DN. Việc chính thức hóa mô hình này thông qua chính sách quốc gia không chỉ giúp hợp pháp hóa hoạt động kinh doanh, mà còn tạo điều kiện hình thành một thế hệ doanh nhân số mới - linh hoạt, sáng tạo, tận dụng công nghệ và có khả năng cạnh tranh trong môi trường toàn cầu.

Cần “may đo” thể chế cho DNMN

Theo ông Nguyễn Duy Tùng - chuyên gia nghiên cứu và tư vấn ứng dụng AI trong DN, DNMN phải xây dựng được một hệ thống có khả năng tạo ra giá trị liên tục, kể cả khi người sáng lập không trực tiếp thực hiện mọi công việc. AI chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt của mô hình này. Nếu trước đây AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ, thì nay đã có thể đảm nhiệm vai trò của một “lực lượng lao động số”, thực hiện nhiều quy trình như nghiên cứu, marketing, chăm sóc khách hàng, kế toán hay xử lý dữ liệu.

DNMN có thể được hình dung bằng công thức: Một người sáng lập + hệ thống AI + mạng lưới đối tác. Người sáng lập tập trung vào chiến lược, phát triển sản phẩm và ra quyết định; AI xử lý các công việc lặp lại; Còn những nghiệp vụ chuyên sâu có thể thuê ngoài theo từng dự án. Nhờ đó, một DN chỉ có một chủ sở hữu vẫn có thể vận hành hiệu quả mà không cần bộ máy nhân sự cồng kềnh. Tuy nhiên, không nên ngộ nhận rằng chỉ cần biết sử dụng ChatGPT hay một vài công cụ AI là có thể trở thành doanh nhân. “AI chỉ khuếch đại những gì người sử dụng đã có. Nếu thiếu chuyên môn, tư duy quản trị và khả năng thiết kế quy trình thì AI cũng không thể tạo ra một DN thành công”. Vì vậy, năng lực quan trọng nhất của người sáng lập DNMN không phải là sử dụng AI thành thạo, mà là xây dựng hệ thống, chuẩn hóa quy trình và chuyển hóa kinh nghiệm thành những bước công việc để AI có thể thực hiện. AI chỉ là “nhân viên”, còn người sáng lập vẫn phải là “kiến trúc sư”  của toàn bộ hệ thống.

Thực tế, Việt Nam hiện có hàng chục nghìn lao động tự do, lập trình viên, chuyên gia tư vấn và nhà sáng tạo nội dung đang hoạt động khá gần với mô hình DNMN. Tuy nhiên, phần lớn vẫn kinh doanh dưới hình thức cá nhân hoặc hộ kinh doanh, chưa có đầy đủ địa vị pháp lý để tiếp cận tín dụng, ký kết hợp đồng lớn hay mở rộng hoạt động.

Theo các chuyên gia, để DNMN phát triển, công nghệ mới chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ vẫn là một khung thể chế phù hợp. ThS. Nguyễn Minh Cường - Tư vấn trưởng Alobase cho rằng DNMN không phải là phiên bản thu nhỏ của DN truyền thống mà là mô hình hoàn toàn mới, đòi hỏi thủ tục thành lập, thuế và chi phí tuân thủ được thiết kế theo hướng đơn giản, linh hoạt để khuyến khích cá nhân mạnh dạn khởi nghiệp.

Ở góc độ chính sách, TS.Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam cho biết, tại nhiều nước DN một người chiếm hơn 70% số DN thành lập mới nhờ thủ tục đơn giản và chi phí thấp nhưng vẫn có đầy đủ địa vị pháp lý để tiếp cận vốn và mở rộng hoạt động. Theo ông, Việt Nam cũng cần nghiên cứu một khung pháp lý riêng cho mô hình này thay vì “khoác chung chiếc áo” của DN truyền thống.