Để tiếng trống rối Đào Thục không lặng giữa làng quê

Rối nước Đào Thục được chia làm 2 tổ: Tổ cạn và tổ nước. Tổ cạn là tổ của những nhạc công và ca sĩ, tổ nước là những nghệ nhân điều khiển con rối. Ảnh: TL

Lưu giữ bản sắc làng nghề hàng trăm năm

Mỗi khi tiếng trống hội cất lên bên thủy đình làng Đào Thục, sân khấu mặt nước lại bừng sức sống với những màn múa rối dân gian đặc sắc. Người xem chỉ thấy những nhân vật chuyển động nhịp nhàng, khi mềm mại, lúc mạnh mẽ, nhưng phía sau tấm mành tre là cả một di sản được gìn giữ qua hàng trăm năm, kết tinh từ tài hoa, sự khổ luyện và lòng tận tụy của nhiều thế hệ nghệ nhân.

Theo các bậc cao niên trong làng, rối nước Đào Thục xuất hiện từ khoảng những năm 40 của thế kỷ XVII, do Đức Thánh tổ nghề Nguyễn Đăng Vinh truyền dạy cho dân làng. Từ đó, nghề rối nước trở thành niềm tự hào của người Đào Thục, gắn bó với các kỳ lễ hội và đời sống tinh thần của cư dân nông nghiệp vùng Kinh Bắc xưa.

Suốt nhiều thế kỷ, phường rối hoạt động theo những quy định nghiêm ngặt. Thành viên chỉ gồm nam giới là người gốc trong làng, am hiểu nghề, có phẩm chất đạo đức và tuyệt đối giữ bí mật nghề nghiệp.

Những quy định chặt chẽ ấy giúp rối nước Đào Thục lưu giữ được bản sắc riêng suốt hàng trăm năm. Song chính sự khép kín trong truyền nghề cũng khiến nhiều kỹ thuật biểu diễn, nhiều tích trò cổ đứng trước nguy cơ mai một khi lớp nghệ nhân cao tuổi lần lượt qua đời.

Chiến tranh càng đẩy làng rối vào giai đoạn khó khăn. Nhà thờ tổ bị tàn phá, nhiều con rối hư hỏng, đạo cụ thất lạc, không ít bí quyết nghề quý giá bị mất đi mà chưa kịp truyền lại cho thế hệ sau. Đã có thời điểm, người dân Đào Thục lo ngại tiếng trống rối sẽ chỉ còn vang lên trong ký ức.

Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị chia sẻ về rối nước Đào Thục. Ảnh: TL

Bởi vậy, câu chuyện bảo tồn hôm nay không còn đơn thuần là gìn giữ những quân rối hay những tích trò cổ, mà trước hết là gìn giữ những con người biết làm nghề và sẵn sàng sống với nghề.

Đằng sau sự chuyển mình ấy là tâm huyết của nhiều thế hệ nghệ nhân, trong đó có Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đinh Thế Văn, người con của làng Đào Thục. Sinh năm 1938 tại làng rối nước Đào Thục, ông không chỉ được biết đến là một nhân chứng sống của chiến thắng "Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không", mà còn là người dành nhiều năm tháng sau khi rời quân ngũ để gìn giữ ký ức quê hương qua từng tích trò rối nước.

Trong ký ức của ông, rối nước không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là linh hồn của làng quê. Bởi vậy, ông cùng các nghệ nhân cao tuổi kiên trì vận động kinh phí xây dựng thủy đình, phục dựng những tích trò cổ, tìm lại các con rối, đạo cụ đã hư hỏng hoặc thất lạc sau chiến tranh. Quan trọng hơn, ông dành nhiều thời gian trực tiếp hướng dẫn, truyền dạy kỹ năng biểu diễn cho lớp nghệ nhân trẻ, với mong muốn tiếng trống hội sẽ không bao giờ ngừng vang trên mặt nước quê hương.

Hành trình trao lửa cho các nghệ nhân

Sự hồi sinh của rối nước Đào Thục bắt đầu từ những năm sau ngày đất nước thống nhất. Đến năm 1984, phường rối được thành lập trở lại. Từ năm 2004, cùng với sự quan tâm của chính quyền và ngành văn hóa, việc truyền nghề được mở rộng hơn, không còn bó hẹp trong quan niệm "cha truyền con nối". Bất kỳ người dân nào của làng Đào Thục có tình yêu với rối nước, mong muốn gắn bó lâu dài với nghề đều có cơ hội trở thành thành viên của phường.

Khách quốc tế trải nghiệm múa rối nước. Ảnh: TL

Trong múa rối nước, có những động tác tưởng như đơn giản nhưng phải mất nhiều tháng mới thành thạo. Những tích trò cần nhiều người phối hợp, chỉ cần một người chậm nhịp là cả màn diễn bị ảnh hưởng. Người nghệ nhân không chỉ điều khiển đôi tay mà còn phải lắng nghe tiếng trống, tiếng nhạc, cảm nhận chuyển động của đồng đội phía sau tấm mành tre.

Em Đinh Hoàng Giang, thôn Đào Thục cho biết, em theo học múa rối nước vì niềm đam mê và mong muốn nối tiếp truyền thống gia đình, quê hương. "Những buổi biểu diễn đầu tiên khiến em hồi hộp, nhưng qua quá trình rèn luyện từ kỹ năng điều khiển rối, cảm thụ nhịp điệu, âm nhạc đến tìm hiểu lịch sử, ý nghĩa từng tích trò, em thấy dần tự tin hơn", Đinh Hoàng Giang chia sẻ. Theo Hoàng Giang, ngoài chuyên môn thuần túy, người học còn phải biết bảo quản và sử dụng rối đúng cách để giữ gìn loại hình nghệ thuật truyền thống.

Không còn bó hẹp trong việc giữ bí quyết bằng sự khép kín, các nghệ nhân hôm nay lựa chọn cách giữ nghề bằng truyền nghề. Những bài học được truyền lại cởi mở hơn nhưng vẫn giữ nguyên những giá trị cốt lõi của nghệ thuật truyền thống.

Nhờ vậy, nhiều tích trò cổ từng có nguy cơ thất truyền như "Lên võng xuống ngựa", "Dệt cửi trao con" đã được phục dựng. Bên cạnh đó, phường còn xây dựng thêm các tích mới như "Sự tích thành Cổ Loa", góp phần làm phong phú chương trình biểu diễn, giúp người trẻ dễ tiếp cận hơn với nghệ thuật dân gian.

Hiện nay, tại thủy đình Đào Thục, các buổi biểu diễn được tổ chức thường xuyên phục vụ du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là học sinh, sinh viên đến tìm hiểu văn hóa truyền thống. Đây cũng chính là "lớp học" sinh động nhất để những nghệ nhân trẻ rèn luyện bản lĩnh sân khấu và tiếp tục hoàn thiện kỹ năng.

Nghề rối nước đòi hỏi sự hy sinh thầm lặng từ nhiều giờ ngâm mình dưới nước, những buổi tập kéo dài đến công sức bỏ ra nhiều hơn giá trị vật chất nhận lại. Điều giữ những người làm nghề ở lại không phải tiền công, mà là niềm tự hào khi được tiếp nối một nghề đã gắn bó với quê hương gần 4 thế kỷ.

Theo nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị, yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của rối nước Đào Thục chính là đội ngũ nghệ nhân. Trong bối cảnh di sản ngày càng gắn chặt với phát triển du lịch, người nghệ nhân không chỉ cần giỏi biểu diễn mà còn phải biết giới thiệu giá trị văn hóa của làng nghề, ứng xử tinh tế với du khách và tạo nên những trải nghiệm đáng nhớ để mỗi người đến Đào Thục đều muốn quay trở lại, đồng thời trở thành cầu nối quảng bá di sản.

Ông cũng cho rằng, cùng với nỗ lực của các nghệ nhân, rất cần sự quan tâm thường xuyên hơn từ các cấp, các ngành thông qua những cơ chế hỗ trợ thiết thực, tạo điều kiện để những người tâm huyết yên tâm gắn bó với nghề. Quan trọng hơn, việc xây dựng lớp nghệ nhân kế cận phải được xem là nhiệm vụ lâu dài.

"Người được lựa chọn không chỉ cần có năng khiếu và trình độ chuyên môn mà còn phải có trách nhiệm, tinh thần cống hiến và cam kết gắn bó với nghệ thuật múa rối nước. Chỉ khi có một thế hệ kế tiếp đủ tài, đủ tâm, tiếng trống rối Đào Thục mới có thể tiếp tục vang lên, đưa di sản hàng trăm năm tuổi bước tiếp trong đời sống đương đại", nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị cho biết.

Thành Luân