Đất lành

Qua nhiều thăng trầm, khi mọi nỗ lực tìm kiếm trong tự nhiên không mang lại kết quả, các nhà bảo tồn chuyển hướng sang phục hồi chủ động: Bảo vệ sinh cảnh, gìn giữ nguồn gen, nhân nuôi bảo tồn và chuẩn bị cho ngày tái thả. Sau hàng chục năm, mới đây, 10 cá thể Gà lôi lam mào trắng đầu tiên từ quần thể bảo tồn tại châu Âu được đưa trở về Trung tâm nhân nuôi các loài trĩ quý hiếm ở bản Bang, xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị. Sự trở về này mở ra chương mới trong nỗ lực đưa loài chim đặc hữu quý hiếm này trở lại những cánh rừng quê hương.

Phía sau cuộc trở về ấy là hành trình bền bỉ của các nhà khoa học, các tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước. Theo bà Phạm Tuấn Anh, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt, mục tiêu của chương trình không chỉ là đưa một loài chim trở về nơi chúng từng sinh sống, mà quan trọng hơn là xây dựng một quần thể có khả năng sinh sản, bảo đảm nguồn gen và từng bước chuẩn bị cho việc tái thả khi hội đủ các điều kiện cần thiết.

Bởi thành công không được đo bằng việc đưa 10 cá thể trở về, mà bằng khả năng loài chim có thể tồn tại lâu dài trên chính nơi chúng từng sinh sống. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc để Gà lôi lam mào trắng thực sự trở về với tự nhiên, trước hết phải phục hồi chính nơi chúng thuộc về, đó là những cánh rừng.

Ở Quảng Trị, những cánh rừng ấy đang từng ngày được gìn giữ bằng những nỗ lực bền bỉ của lực lượng quản lý, bảo vệ rừng và các tổ chức bảo tồn. Nếu Gà lôi lam mào trắng là biểu tượng của đa dạng sinh học, thì Động Châu-khe Nước Trong chính là nơi mang theo hy vọng về một ngày loài chim quý trở lại với tự nhiên.

Giám đốc Ban Quản lý Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu-khe Nước Trong, tiến sĩ Bạch Thanh Hải cho biết, nhiều năm qua, lực lượng quản lý, bảo vệ rừng kiên trì tuần tra, tháo gỡ bẫy thú, ngăn chặn các hành vi xâm hại và từng bước phục hồi sinh cảnh. Hơn một thập kỷ đồng hành giữa Ban Quản lý và Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt là hàng nghìn ngày băng rừng, gỡ bẫy, giám sát đa dạng sinh học, với sự chung sức của các nhà khoa học, lực lượng bảo vệ rừng và cộng đồng địa phương.

Những nỗ lực ấy hôm nay đang được nối dài bằng một hy vọng mới: Không chỉ đón Gà lôi lam mào trắng trở về, mà từng bước tạo dựng một nơi đủ an toàn để chúng có thể sinh tồn và hồi sinh trong tự nhiên.

Phát biểu tại sự kiện đón Gà lôi lam mào trắng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Bảo khẳng định đây là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt đối với công tác bảo tồn thiên nhiên và định hướng phát triển bền vững của tỉnh. Đồng chí trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và đối tác trong, ngoài nước đã đồng hành với Quảng Trị; đồng thời ghi nhận những nỗ lực bền bỉ của Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt cùng các chuyên gia trong nước, quốc tế trong thực hiện chương trình phục hồi Gà lôi lam mào trắng suốt nhiều năm qua. Việc đưa Gà lôi lam mào trắng trở về lần này chưa phải là tái thả vào tự nhiên, mà là bước đầu xây dựng đàn nhân nuôi bảo tồn ngay trên chính quê hương của loài, làm cơ sở nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen và từng bước tái hoang dã khi hội đủ các điều kiện về khoa học, thú y và sinh cảnh.

Những cánh rừng Quảng Trị đang được phục hồi, nhưng để trở thành nơi Gà lôi lam mào trắng, “báu vật của đại ngàn” có thể thực sự sinh sống và sinh sản trong tự nhiên, những nỗ lực ấy vẫn phải được tiếp tục lâu dài. Một chương trình tái thả sẽ không thể thành công nếu rừng vẫn bị xâm hại, bẫy thú còn tồn tại và cộng đồng địa phương chưa thực sự trở thành chủ thể của công tác bảo tồn. Đây chính là thách thức lớn nhất trên hành trình đưa loài chim quý trở lại tự nhiên.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Phan Văn Phước khẳng định, chương trình phục hồi Gà lôi lam mào trắng không phải là một hoạt động đơn lẻ, mà là một mắt xích trong chiến lược phát triển kinh tế xanh, quản lý rừng bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học của tỉnh Quảng Trị. Ngành sẽ tiếp tục phối hợp với các tổ chức bảo tồn, các nhà khoa học và địa phương xây dựng lộ trình lâu dài, vừa bảo đảm yêu cầu bảo tồn, vừa gắn với sinh kế bền vững cho người dân sống gần rừng.

Bảo tồn hôm nay không chỉ là giữ nguyên những gì thiên nhiên còn lại, mà còn là tìm cách để con người và thiên nhiên cùng tồn tại, cùng phát triển. Trong hành trình ấy, xã Kim Ngân giữ một vai trò đặc biệt, bởi đây là nơi những cá thể Gà lôi lam mào trắng đầu tiên được chăm sóc và nhân nuôi.

Phó Chủ tịch UBND xã Kim Ngân Trần Duy Bình cho biết, địa phương xác định bảo vệ khu nhân nuôi và vùng rừng xung quanh không chỉ là nhiệm vụ của chính quyền hay lực lượng chuyên trách, mà là trách nhiệm của cả cộng đồng. Xã sẽ tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân cùng tham gia bảo vệ rừng, bảo vệ động vật hoang dã, đồng thời phát triển sinh kế bền vững.

Hành trình phục hồi Gà lôi lam mào trắng vẫn còn nhiều thử thách. Theo bà Phạm Tuấn Anh, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt, để trở lại tự nhiên, những cá thể nuôi nhốt cần được rèn luyện kỹ năng sinh tồn, từng bước thích nghi với điều kiện tự nhiên. Quan trọng hơn, sinh cảnh phải đủ an toàn, bảo đảm nguồn thức ăn, nước uống, nơi trú ẩn và không còn nguy cơ từ bẫy bắt, săn bắn.

Con đường phía trước còn dài, nhưng đại ngàn Quảng Trị đã bắt đầu chuẩn bị cho ngày ấy. Những cánh rừng được bảo vệ tốt hơn, cộng đồng ngày càng gắn bó với thiên nhiên, một chương trình bảo tồn được xây dựng trên nền tảng hợp tác trong nước và quốc tế đang tạo nên những điều kiện cần thiết cho một cuộc trở về.

Dù chỉ mới bắt đầu, nhưng hy vọng về ngày loài chim quý thực sự tung cánh giữa rừng Quảng Trị đã không còn là giấc mơ xa. Khi rừng được gìn giữ, thiên nhiên hồi sinh, đất lành sẽ lại đón chim về.