Cuộc cách mạng về thể chế tài chính công

Xóa bỏ chồng chéo, kiểm soát chặt chẽ nguồn lực

Thời gian qua, thực trạng công tác quản lý tài chính công bộc lộ điểm nghẽn lớn khi một khoản vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước vừa chịu sự điều chỉnh của quy trình ngân sách nhà nước, vừa chịu sự điều chỉnh của quy trình đầu tư công. Điều này làm phát sinh sự giao thoa về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự, thời hạn và trách nhiệm trong khâu lập, giao dự toán ngân sách nhà nước với khâu lập, giao kế hoạch vốn đầu tư công, buộc các cơ quan phải thực hiện nhiều thủ tục trùng lặp.

Dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) quán triệt nguyên tắc phân quyền tối đa nhằm tạo sự chủ động, linh hoạt cho các cấp, các ngành. Trong ảnh: Dự án xây dựng cầu Trần Hưng Đạo (Hà Nội). Ảnh: Đức Thanh

Để giải quyết triệt để vấn đề này, dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) đã mở rộng phạm vi điều chỉnh, đưa quản lý nhà nước về đầu tư công và hoạt động đầu tư công vào chung một đạo luật. Theo đó, kế hoạch đầu tư công trung hạn sẽ trở thành một bộ phận của kế hoạch tài chính 5 năm. Các nội dung về lập, giao, điều hành kế hoạch đầu tư công hằng năm cũng được tích hợp trực tiếp vào quy trình lập, phân bổ, giao, chấp hành dự toán chi ngân sách nhà nước hằng năm.

Việc hợp nhất này mang lại lợi ích lớn trong việc bảo đảm phân bổ và sử dụng vốn đầu tư công gắn kết chặt chẽ với khả năng cân đối nguồn lực tài chính thực tế trong 5 năm. Nhờ định hướng được bức tranh tổng thể, Nhà nước có thể huy động và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tài chính công, tăng cường quản lý rủi ro tài chính, rủi ro tài khóa, cũng như kiểm soát chặt chẽ bội chi và an toàn nợ công.

Việc quản lý đầu tư công khi được gắn trực tiếp với quản lý ngân sách sẽ tạo ra cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để xác định trách nhiệm cụ thể của từng chủ thể, bao gồm: cơ quan quyết định đầu tư, cơ quan phân bổ ngân sách, chủ đầu tư, Kho bạc Nhà nước và cơ quan tài chính.

Đặc biệt, sự hợp nhất này giúp thay đổi cách tiếp cận trong việc đánh giá hiệu quả dự án. Việc đánh giá sẽ bắt buộc phải gắn kết với hiệu quả kinh tế - xã hội, kỷ luật tài khóa, chất lượng công trình và kết quả đầu ra. Cơ chế này đòi hỏi các bộ, địa phương và đơn vị phải nâng cao trách nhiệm ngay từ khâu đề xuất, xây dựng dự án cho đến tổ chức thực hiện, đồng thời lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cán bộ.

Đặc biệt, thông qua việc hợp nhất, các quy trình lập, phân bổ, giao và điều hành kế hoạch đầu tư công sẽ được tích hợp trực tiếp vào quy trình dự toán chi ngân sách nhà nước, giúp cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm số lượng văn bản phải ban hành, đồng thời rút ngắn và thống nhất thời gian trong quy trình quản lý ngân sách. Từ đó, chi phí tuân thủ và chi phí tổ chức thực hiện đối với cơ quan quản lý và cơ quan chấp hành được giảm thiểu đáng kể.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền

Nội dung quan trọng tiếp theo của dự thảo Luật là quán triệt nguyên tắc phân quyền tối đa nhằm tạo sự chủ động, linh hoạt cho các cấp, các ngành theo đúng phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Nhiều quy trình trước đây như tiêu chí và điều chỉnh tiêu chí phân loại dự án nhóm A, B, C; trình tự thủ tục quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư hay việc gia hạn thời gian bố trí vốn sẽ được giao Chính phủ quy định chi tiết để tăng tính linh hoạt trong điều hành.

Ở cấp địa phương, đối với thẩm quyền quyết định phân bổ chi tiết kế hoạch đầu tư công trung hạn 5 năm và dự toán chi đầu tư công hằng năm nguồn vốn ngân sách địa phương, dự thảo cũng đưa ra phương án phân cấp mạnh mẽ cho Ủy ban nhân dân quyết định giao chi tiết, trong khi Hội đồng nhân dân chỉ quyết định tổng mức. Theo Chính phủ, việc phân quyền triệt để theo phương châm cấp nào thực hiện hiệu quả, kịp thời nhất thì giao cho cấp đó thực hiện sẽ giúp giảm số lượng văn bản phải ban hành, rút ngắn và thống nhất thời gian trong quy trình quản lý ngân sách, giảm chi phí tuân thủ và chi phí tổ chức thực hiện đối với cơ quan quản lý và cơ quan chấp hành.

Tạo dư địa để điều hành linh hoạt

Nhằm mở rộng dư địa ứng phó khẩn cấp và linh hoạt trong điều hành, dự thảo Luật dự kiến bổ sung một số chính sách tài chính hoàn toàn mới. Trong đó, nổi bật là việc cho phép sử dụng dự phòng ngân sách nhà nước để ứng phó, khắc phục tình trạng khẩn cấp vì lợi ích quốc gia, dân tộc, ổn định kinh tế vĩ mô; cho phép phân bổ cho các dự án đầu tư ngoài kế hoạch trung hạn. Quy định này giúp nhanh chóng triển khai các dự án đầu tư mang tính đột xuất, trọng điểm mà không bị vướng bởi quy định dự án phải nằm trong danh mục kế hoạch 5 năm đã lập từ trước.

Đồng thời, dự thảo định hướng sẽ bãi bỏ điều kiện bắt buộc phải sử dụng hết dự phòng ngân sách mới được dùng đến quỹ dự trữ tài chính, giúp chủ động nguồn xử lý các nhiệm vụ đột xuất, cấp bách phát sinh. Dự thảo cũng sẽ cho phép phân bổ, sử dụng số tăng thu ngân sách ngay trong quá trình chấp hành ngân sách để xử lý kịp thời các nhiệm vụ khẩn cấp. Những sửa đổi này mang lại cho cơ quan điều hành một công cụ tài chính linh hoạt, bảo vệ an toàn tài chính quốc gia trước các biến động khó lường.

Bắt kịp xu thế công nghệ mới, dự thảo Luật lần đầu tiên bổ sung quy định bắt buộc về ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý ngân sách nhà nước. Cụ thể, hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về ngân sách nhà nước sẽ được xây dựng, triển khai thống nhất trên phạm vi cả nước, kết nối liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính. Quy định này tạo nền tảng pháp lý vững chắc để hiện đại hóa nền tài chính quốc gia, phục vụ công tác quản lý ngân sách một cách thống nhất, công khai, minh bạch, hạn chế tối đa các tiêu cực, thất thoát trong quản lý dòng tiền của Nhà nước.

Với những nội dung sửa đổi, bổ sung quan trọng, dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) không đơn thuần là sự sáp nhập cơ học giữa hai đạo luật, mà thực chất là một cuộc cách mạng về thể chế tài chính công. Bằng việc xóa bỏ sự giao thoa, chồng chéo, trao quyền mạnh mẽ cho địa phương và linh hoạt hóa các công cụ tài chính, Luật mới được kỳ vọng sẽ đưa thể chế thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh, mở đường cho kiến tạo phát triển, phục vụ đắc lực cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của đất nước trong giai đoạn tới.

Dương An