Nỗ lực nối mạch thặng dư thương mại

Xuất khẩu tăng cao, nhưng nhập siêu lớn

Xuất khẩu hàng hóa 6 tháng đầu năm đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21% so với cùng kỳ, với 29 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD (trong đó có 5 mặt hàng đạt kim ngạch trên 10 tỷ USD).

Dù xuất khẩu tăng ấn tượng, vượt xa mục tiêu (15 - 16%), nhưng nhìn vào các con số thống kê về nhập khẩu, vẫn còn nhiều vấn đề cần phân tích. Nhập khẩu 6 tháng tăng 33,4%, với kim ngạch trên 283 tỷ USD, đưa mức nhập siêu 6 tháng đầu năm xấp xỉ 16,7 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu gần 8 tỷ USD.

Nguồn: Cục Thống kê. Đồ họa: Phương Anh

Như vậy, sau 10 năm xuất siêu liên tiếp, cán cân thương mại hàng hóa nước ta đã ngắt mạch thặng dư, chuyển sang nhập siêu lớn. Cần phải nói thêm, nhập siêu đã duy trì suốt từ tháng 12/2025 đến nay. Đây là tín hiệu cần đặc biệt lưu ý, nhất là khi Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số dựa vào đầu tư, tiêu dùng và xuất khẩu.

Đánh giá tác động của mức nhập siêu gần 16,7 tỷ USD đối với nền kinh tế và cán cân thương mại, ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) cho rằng, cần nhìn nhận con số này trong cơ cấu nhập khẩu chung của nền kinh tế, nhất là khi cơ cấu hàng nhập khẩu tập trung vào các nhóm đóng góp kim ngạch xuất khẩu lớn.

Đơn cử, trong cơ cấu hàng hóa nhập khẩu, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện là nhóm hàng nhập khẩu lớn nhất, với kim ngạch nhập khẩu hơn 110 tỷ USD, tăng 62% so với cùng kỳ năm trước, chiếm khoảng 38,5% tổng kim ngạch nhập khẩu. Nhóm máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khác đứng thứ hai, giá trị nhập khẩu 34,4 tỷ USD, tăng 22,9% so với cùng kỳ. Chỉ riêng hai nhóm hàng này đã chiếm khoảng 51% tổng kim ngạch nhập khẩu của cả nước trong nửa đầu năm.

Thêm một nguyên nhân nữa gây nhập siêu là tác động không mong muốn của chiến sự tại Trung Đông, đẩy giá năng lượng và nhiên liệu, nguyên liệu đầu vào biến động mạnh, kéo theo mức chi ngoại tệ nhập khẩu xăng dầu, khí hóa lỏng, than đá tăng phi mã.

Số liệu thống kê cho thấy, 6 tháng đầu năm, nhập khẩu xăng dầu chỉ tăng khoảng 11% về lượng, nhưng tăng tới 73,5% về trị giá, với 5,86 tỷ USD; nhập than đá tăng 6,8% về lượng, nhưng tăng 21,5% về trị giá, đạt 4,66 tỷ USD; nhập khí đốt hóa lỏng 1,45 tỷ USD, tăng 47%; nhập sản phẩm từ dầu mỏ 1,52 tỷ USD, tăng 84% so với cùng kỳ…

Danh sách một số mặt hàng nhập siêu cao nửa đầu năm gồm các mặt hàng điện tử, máy tính và linh kiện; xăng dầu; chất dẻo nguyên liệu; than các loại; kim loại thường khác; dầu thô; hóa chất, sản phẩm hóa chất…

Điều này cho thấy, nhập siêu hiện nay chủ yếu đến từ nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất, nguyên liệu đầu vào và máy móc, thiết bị cho nền kinh tế, thay vì gia tăng nhập khẩu hàng tiêu dùng.

Giải pháp nào để kiểm soát hiệu quả nhập siêu?

Hoạt động thương mại quốc tế nửa đầu năm ghi nhận thực tế là tốc độ tăng nhập khẩu cao hơn xuất khẩu, phản ánh nhu cầu đầu vào của nền kinh tế tiếp tục mở rộng cùng sự phục hồi mạnh của hoạt động sản xuất, đặc biệt tại khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Theo ông Trần Thanh Hải, nhập siêu có thể tạo áp lực nhất định lên cán cân thương mại trong ngắn hạn và tăng trưởng GDP, nhưng cũng phản ánh triển vọng tăng trưởng của khu vực sản xuất. “Do đó, mức nhập siêu hiện nay vẫn nằm trong tầm kiểm soát” - ông Hải nói.

Đi qua chặng đường nửa đầu năm 2026, quy mô xuất nhập khẩu của nền kinh tế đạt gần 550 tỷ USD, so với cùng kỳ năm ngoái đã tăng thêm 117 tỷ USD (xuất khẩu tăng 46,34 tỷ USD; nhập khẩu tăng 70,94 tỷ USD).

Nếu xét về tăng trưởng, thì đây là kết quả hết sức ấn tượng, nhưng nếu nhìn sâu hơn vào những con số, thì có thể thấy vẫn tiềm ẩn những rủi ro. Trước hết, nhập siêu chủ yếu đến từ khu vực kinh tế trong nước. 6 tháng qua, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 24,95 tỷ USD; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) xuất siêu 8,3 tỷ USD.

Ngoài ra, cần lưu ý tới các con số về nhập khẩu và xuất khẩu tại một số thị trường lớn. Xuất khẩu sang Mỹ duy trì đà tăng 22%, đạt 86,5 tỷ USD, xuất siêu sang thị trường này đạt 75,3 tỷ USD, tăng 21,3% so với cùng kỳ năm trước.

Trong khi đó, nhập khẩu từ Trung Quốc lên tới 115,2 tỷ USD, đưa nhập siêu từ thị trường này đạt 77,3 tỷ USD, tăng 39%. Mức tăng được xác định ở nhóm máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất.

Một số thị trường nước ta nhập siêu lớn còn có Hàn Quốc (nhập siêu 26,4 tỷ USD, tăng 81% so với cùng kỳ); ASEAN (nhập siêu 10,1 tỷ USD, tăng 36,1%).

Từ thực tế xuất nhập khẩu những tháng vừa qua, không khó để nhận thấy, dù đã có nhiều nỗ lực cải cách và thúc đẩy nội địa hóa, Việt Nam vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu máy móc, linh kiện, năng lượng và nhiều hàng hóa trung gian - những sản phẩm, nguyên vật liệu được sử dụng làm đầu vào để tiếp tục sản xuất ra hàng hóa cuối cùng phục vụ xuất khẩu.

Các chuyên gia thương mại cảnh báo, nếu xu hướng này tiếp tục, áp lực lên các cân đối vĩ mô sẽ rõ hơn. Nhập siêu kéo dài làm tăng nhu cầu ngoại tệ, có thể tạo sức ép lên tỷ giá và dự trữ ngoại hối.

Rủi ro cao hơn là thị trường Mỹ sẽ “để mắt” tới tình trạng mất cân bằng thương mại, từ đó có thể kích hoạt các biện pháp hạn chế thương mại, đồng thời gây khó cho đàm phán thuế quan đối ứng.

Mới đây, chia sẻ với đại diện các doanh nghiệp, ngành hàng tại Hội nghị Giao ban xúc tiến thương mại với hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài quý II/2026, ông Đỗ Ngọc Hưng - Tham tán thương mại Việt Nam tại Mỹ cho hay, xuất khẩu của Việt Nam vẫn duy trì tăng trưởng ở nhiều ngành hàng, song những tháng cuối năm được dự báo chịu tác động lớn từ chính sách thuế quan và các biện pháp phòng vệ thương mại.

Bên cạnh xu hướng nhập khẩu chậm lại, Mỹ tiếp tục tăng cường các cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 liên quan đến lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ, xuất xứ hàng hóa và chuỗi cung ứng; Mục 232 về an ninh kinh tế; phòng vệ thương mại; điều tra chống lẩn tránh thuế và Mục 122 với thuế 10% đối với hàng nhập khẩu.

Thêm một điểm đáng lưu ý là các thị trường lớn như Mỹ, EU… tăng cường các cuộc điều tra liên quan đến lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ, xuất xứ hàng hóa..., đặt ra yêu cầu cao hơn với doanh nghiệp Việt Nam về xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, có khả năng truy xuất và giải trình.

Để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số trong năm nay và giữ vững thặng dư thương mại, áp lực đối với công tác điều hành trong nửa cuối năm là rất lớn. Khó khăn nhất là đưa cán cân thương mại từ trạng thái nhập siêu trở lại xuất siêu.

Thế Hải