Con số đáng báo động

Đây là kết quả nghiên cứu được Giáo sư kinh tế học Jesus Fernandez-Villaverde thuộc Đại học Pennsylvania và nhà nghiên cứu Patrick Norrick từ Đại học Northwestern của Mỹ công bố trong một báo cáo hồi tháng 8. Báo cáo có tiêu đề “Terra Incognita: The Economics of a Shrinking World” (tạm dịch: Lĩnh vực chưa được nghiên cứu: Nền kinh tế của một thế giới đang thu hẹp) đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tỷ lệ sinh thấp kéo dài có thể làm thu hẹp lực lượng lao động, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, cũng như gây áp lực lên nền kinh tế và hệ thống phúc lợi xã hội.

Các nhân viên y tế chăm sóc trẻ sơ sinh tại Bệnh viện Ain ở quận Michuhol-gu, thành phố Incheon, Hàn Quốc. Ảnh: Yonhap

Các nhà nghiên cứu cho rằng tỷ lệ sinh toàn cầu nhiều khả năng đã rơi xuống dưới mức sinh thay thế (mức sinh trung bình của mỗi người phụ nữ trong toàn bộ cuộc đời, nhằm bảo đảm thế hệ tiếp theo có thể thay mình thực hiện chức năng sinh đẻ và duy trì nòi giống). Mức chuẩn toàn cầu là khoảng 2,2 con/phụ nữ, trong khi tỷ lệ hiện tại ước tính không vượt quá 2,19. Điều này cho thấy từ năm 2026, số trẻ em được sinh ra trên thế giới đã thấp hơn mức cần thiết để duy trì dân số ổn định trong dài hạn. Đây là hiện tượng chưa từng xảy ra trong lịch sử loài người, kể cả trong các giai đoạn chiến tranh hay đại dịch.

Phân tích dữ liệu từ 236 quốc gia, vùng lãnh thổ trong giai đoạn 1950-2023, nghiên cứu phát hiện 219 quốc gia, vùng lãnh thổ có tỷ lệ sinh sụt giảm. Tỷ lệ sinh giảm trung bình mỗi năm tại các quốc gia là khoảng 0,062 trẻ/phụ nữ và ít có dấu hiệu chững lại. Xu hướng suy giảm dân số không chỉ giới hạn ở các nước đã phát triển mà đang ngày càng lan rộng.

Theo dự báo của các nhà nghiên cứu, dân số thế giới chưa sụt giảm ngay nhờ các thế hệ đông đúc từ nhiều thập kỷ trước vẫn đang trong độ tuổi sinh đẻ. Dù vậy, hiệu ứng này ước tính chỉ có thể kéo dài thêm khoảng 3 thập kỷ, trước khi dân số chạm đỉnh 9 tỷ người vào năm 2056 và bắt đầu lao dốc.

Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu cảnh báo khó có một cơ chế tự động nào giúp kéo tỷ lệ sinh phục hồi trở lại, bởi thực trạng này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp. Các yếu tố như chi phí nhà ở và chăm sóc trẻ em, kinh tế không ổn định, các biện pháp tránh thai và thay đổi trong chuẩn mực xã hội đều đóng góp một phần, song không yếu tố nào có thể lý giải hoàn toàn được xu hướng toàn cầu này.

Điều đáng lo ngại là suy giảm dân số có thể gây ra hệ lụy vô cùng sâu rộng. Các thế hệ tương lai ngày càng thu hẹp đồng nghĩa với việc có ít lực lượng lao động hơn trong khi dân số già hóa ngày càng nhanh. Điều này gây áp lực lên hệ thống lương hưu, y tế và tài chính công, đồng thời kìm hãm đà tăng trưởng. Với Mỹ-nền kinh tế lớn nhất thế giới, các nhà nghiên cứu ước tính mức tăng trưởng năng suất 2% mỗi năm kết hợp với lực lượng lao động thu hẹp 0,5% sẽ khiến tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) dài hạn của nước này giảm xuống còn khoảng 1,5%.

Thực tế, xu hướng suy giảm dân số từng được thể hiện qua các dự báo của Liên hợp quốc. Vào năm 2015, tổ chức này kỳ vọng dân số thế giới sẽ vượt mốc 11,2 tỷ người vào năm 2100 và chưa đạt đỉnh. Tuy nhiên, bản điều chỉnh năm 2024 dự báo dân số sẽ đạt đỉnh ở mức khoảng 10,3 tỷ người vào giữa thập niên 2080, trước khi giảm nhẹ xuống còn khoảng 10,2 tỷ người vào năm 2100. Hiện dân số toàn cầu ở mức xấp xỉ 8,3 tỷ người.

Tỷ phú Elon Musk-người từng nhiều lần cảnh báo về tình trạng sụt giảm tỷ lệ sinh-đã gọi đây là một cuộc khủng hoảng đe dọa sự tồn vong của nhân loại. Ông cho rằng suy giảm dân số thậm chí còn tạo ra mối lo ngại lớn hơn cả tình trạng biến đổi khí hậu. Ông kêu gọi các quốc gia coi vấn đề này là tình trạng khẩn cấp quốc gia để có những biện pháp ứng phó phù hợp, đồng thời cảnh báo các mối đe dọa với châu Âu nếu tỷ lệ sinh ở châu lục này không được phục hồi.

Tại Nga, thách thức nhân khẩu học đang rất căng thẳng. Theo Cơ quan thống kê nhà nước Nga Rosstat, tổng tỷ suất sinh của nước này đã giảm xuống còn khoảng 1,305-1,374 con/phụ nữ vào năm ngoái, kèm với đó là các số liệu thống kê về số ca sinh theo tháng và theo quý ở mức thấp nhất trong lịch sử nước Nga hiện đại. Chính phủ đã triển khai hàng loạt chính sách khuyến khích phụ nữ sinh con và các biện pháp hỗ trợ gia đình nhằm đảo ngược xu hướng này. Tổng thống Nga Vladimir Putin đã nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện điều kiện kinh tế-xã hội nhằm tạo động lực để các gia đình sinh thêm con và biến việc làm cha mẹ thành một lựa chọn được đông đảo công chúng ủng hộ.