Cải lương đang thiếu điều gì để giữ chân người trẻ?

Các diễn giả chia sẻ tại tọa đàm

Ngày 4.9, tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Thành phố - Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM phối hợp Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố - Hãng phim TFS tổ chức Chương trình Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Thành phố với chủ đề “Nghệ thuật Cải lương - Ký ức lịch sử và Mã văn hóa dân tộc”.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, để cải lương có sức hút với công chúng trẻ, cần tìm cách đưa loại hình nghệ thuật này đến gần hơn với đời sống và cách tiếp nhận của thế hệ mới. Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với thay đổi bản chất cải lương. Điều quan trọng là phải hiểu sâu, nhận diện những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc của cải lương để có cách tiếp cận phù hợp.

Muốn người trẻ yêu cải lương, trước hết phải tạo hứng thú

Theo TS. Mai Mỹ Duyên, nếu nhìn dưới góc độ nghệ thuật tổng hợp, cải lương là sự hòa quyện giữa kịch bản, âm nhạc, biểu diễn, mỹ thuật sân khấu... Tuy nhiên, yếu tố giữ vai trò hạt nhân của loại hình này chính là âm nhạc, trong đó trung tâm là vọng cổ cùng hệ thống bài bản của đờn ca tài tử - cải lương.

TS. Mai Mỹ Duyên cho rằng ngay trong tên gọi “cải lương” đã hàm chứa tinh thần cải cách, đổi mới. Tính linh hoạt này là một phần đặc trưng của loại hình nghệ thuật sân khấu, cho phép soạn giả và đạo diễn tiếp nhận những phương thức biểu đạt mới, chẳng hạn ngôn ngữ điện ảnh, múa hay các thủ pháp sân khấu hiện đại.

Trình diễn hòa tấu các bản nhạc kinh điển

Tuy nhiên, sự đổi mới phải dựa trên nền tảng âm nhạc dân tộc và những yếu tố cốt lõi của cải lương.

TS. Lê Hồng Phước cho rằng lịch sử cải lương cho thấy đây vốn là một loại hình luôn vận động. Trong những giai đoạn phát triển mạnh, đặc biệt vào những năm 1960-1970, các thế hệ nghệ sĩ, tác giả liên tục cập nhật xu hướng thời đại, hình thành nhiều cách thể hiện khác nhau.

Tuy nhiên, ông lưu ý hai nguyên tắc khi cải cách nghệ thuật. Trước hết, người làm nghề phải hiểu thật sâu loại hình mà mình muốn thay đổi. “Hiểu sâu sắc trước khi thay đổi”, ông nhấn mạnh, cho rằng nếu chưa nắm rõ bản chất mà đã cắt bỏ, sửa đổi thì rất dễ biến đổi nghệ thuật thành một thứ khác.

TS. Lê Hồng Phước góp ý kiến tại tọa đàm

Nguyên tắc thứ hai là quyền đánh giá cuối cùng thuộc về công chúng. Theo ông, khán giả mới là người quyết định sự thành công của một cuộc đổi mới. Vì vậy, người làm nghề phải nắm bắt được nhu cầu tiếp nhận thực tế của khán giả.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cũng đặt ra vấn đề về sự đứt gãy trong quá trình tiếp nhận văn hóa giữa các thế hệ. Những thế hệ trước từng lớn lên cùng lời ru, dân ca, câu hát và những sinh hoạt văn hóa truyền thống. Trong khi đó, nhiều trẻ em hôm nay tiếp xúc với nguồn âm nhạc và nội dung số rất khác.

Sinh viên bày tỏ quan điểm về nghệ thuật cải lương

"Vì vậy, yêu cầu người trẻ phải lập tức hiểu và yêu một loại hình nghệ thuật truyền thống có lịch sử lâu đời là điều không đơn giản. Cần tạo ra những “chìa khóa” phù hợp để các em bước vào thế giới cải lương", một sinh viên ngành Hàn Quốc học bày tỏ.

Đại diện nhiều nhà trường cũng cho rằng học sinh không hẳn quay lưng với cải lương. Qua thực tế tại tọa đàm, một số học sinh lớp 6, lớp 7 đã chủ động đặt câu hỏi về những vở diễn phù hợp với lứa tuổi để các em có thể đến xem.

Điều này cho thấy vấn đề có thể nằm ở cách thức tiếp cận. Thay vì yêu cầu học sinh phải hiểu trước rồi mới đưa các em đến với sân khấu, có thể bắt đầu bằng trải nghiệm. Được xem, được nghe, được gặp nghệ sĩ, được thử hát, thử diễn, các em sẽ có cơ hội hình thành câu hỏi và nhu cầu tìm hiểu.

Không thể phát triển sân khấu nếu thiếu người làm nghề

Đạo diễn Huỳnh Tấn Phát cho rằng các đơn vị nghệ thuật cần nghiên cứu kỹ nhu cầu của từng cấp học trước khi dàn dựng tác phẩm cải lương lịch sử. Học sinh tiểu học, THCS và THPT có tâm lý, khả năng tiếp nhận và nhu cầu khác nhau. Vì vậy, không thể xây dựng một sản phẩm rồi đưa đồng loạt vào trường học.

Đạo diễn Huỳnh Tấn Phát cho rằng cần nghiên cứu kỹ nhu cầu của từng cấp học trước khi dàn dựng tác phẩm

“Cần nghiên cứu kỹ nhu cầu của từng cấp học trước khi dàn dựng tác phẩm cải lương lịch sử”, đạo diễn Huỳnh Tấn Phát nói. Theo ông, sự phối hợp giữa nhà hát và ngành giáo dục cần bắt đầu từ việc xác định học sinh cần gì, chương trình giảng dạy đang có những nội dung nào liên quan, sau đó mới xây dựng tác phẩm và phương thức tổ chức.

Đạo diễn, TS. Lê Nguyên Đạt, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM cho biết từ thực tế hoạt động của Sân khấu Sen Việt do ông quản lý, ông nhận thấy việc tạo cơ hội cho người trẻ tiếp xúc với sân khấu có ý nghĩa rất lớn. Sân khấu này dù gặp nhiều khó khăn về kinh phí, lượng vé bán ra chưa cao nhưng vẫn duy trì hoạt động thử nghiệm, tạo môi trường cho diễn viên trẻ rèn nghề và tham gia các liên hoan sân khấu trong nước, quốc tế.

TS. Lê Nguyên Đạt cho biết sẽ mở một lớp dạy cải lương miễn phí vào sáng Chủ nhật tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM dành cho người trẻ muốn tìm hiểu loại hình nghệ thuật này. Những học viên có khả năng hát, diễn tốt có thể được mời tham gia Sân khấu Sen Việt.

Đạo diễn, TS. Lê Nguyên Đạt, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM cho hay ông sẵn sàng tổ chức các suất diễn miễn phí cho học sinh, sinh viên để người trẻ đến gần hơn với nghệ thuật cải lương

Đồng thời, Sân khấu Sen Việt sẵn sàng dành hơn 200 vé miễn phí cho học sinh, sinh viên trong một chương trình cải lương lịch sử diễn vào ngày 6.9 tới đây. Đạo diễn Lê Nguyên Đạt cũng cho biết sẵn sàng tổ chức các suất diễn riêng cho trường học nếu có đủ số lượng học sinh đăng ký, hoặc đưa sân khấu đến tận trường để các em có thể tiếp cận cải lương trong không gian gần gũi.

Bên cạnh câu chuyện khán giả, tọa đàm cũng chỉ ra sự thiếu hụt đội ngũ kế thừa.

NSƯT Ca Lê Hồng cho rằng chất văn học trong kịch bản cải lương có vai trò rất quan trọng nhưng đang có dấu hiệu suy giảm. Những tác giả của các thế hệ trước chú trọng văn chương, sử dụng văn vần, tạo nên câu chữ có nhạc tính, giúp nghệ sĩ dễ thể hiện và tạo sức hấp dẫn cho người nghe.

“Chất văn học là yếu tố vô cùng quan trọng trong kịch bản cải lương”, bà nói, đồng thời cho rằng nhiều kịch bản hiện nay chưa chú trọng đúng mức đến chất văn học, thiếu chiều sâu về ngôn ngữ và tư tưởng.

Học sinh, sinh viên tham dự tọa đàm

Theo NSƯT Ca Lê Hồng, muốn cải lương thuyết phục được công chúng trẻ, bên cạnh đổi mới phương thức dàn dựng, cần nâng chất lượng kịch bản. Cùng với đó là đào tạo đội ngũ tác giả và diễn viên có lộ trình.

Đạo diễn Lê Nguyên Đạt cho biết ngành cải lương đang gặp khó khăn lớn về nhân lực. Năm nay, ngành đào tạo liên quan đến cải lương tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM có chỉ tiêu 14 sinh viên nhưng số hồ sơ nộp vào mới có 10.

“Nghệ thuật học đường” sẽ đến hơn 2.000 trường học

Liên quan đến việc đưa nghệ thuật vào trường học, Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TP.HCM Huỳnh Lê Như Trang cho biết, thực hiện chỉ đạo của UBND TP.HCM, Sở GD&ĐT cùng Sở VHTT đang phối hợp xây dựng Đề án “Nghệ thuật học đường” giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TP.HCM Huỳnh Lê Như Trang phát biểu

Mục tiêu chung là nâng cao hiểu biết, nhận thức và khả năng cảm thụ các loại hình nghệ thuật của học sinh. Trước mắt, trong năm học 2026-2027, thành phố dự kiến triển khai chương trình đưa các loại hình nghệ thuật đến các cơ sở giáo dục trên địa bàn. Theo đó, mỗi học sinh sẽ được tiếp cận, thụ hưởng ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học.

Các hoạt động sẽ được triển khai tại các trường công lập và ngoài công lập. Trong đó, học sinh sẽ có cơ hội tiếp cận nhiều loại hình nghệ thuật, như cải lương, chèo, hát bội và các loại hình nghệ thuật truyền thống khác.

Chia sẻ thêm tại tọa đàm, đạo diễn Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng phòng Nghệ thuật, Sở VHTT TP.HCM cho biết, trong gần nửa năm qua, các phòng chức năng của hai Sở cùng một số cơ quan liên quan đã tập trung xây dựng một mô hình mới trên cơ sở tổng hợp các hoạt động đã được tổ chức trước đây.

Đạo diễn Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng phòng Nghệ thuật Sở VHTT TP.HCM chia sẻ về Đề án "Nghệ thuật học đường"

“Chúng tôi đang xây dựng một đề án tổng thể để tham mưu UBND TP.HCM về nghệ thuật học đường, tức là đưa nghệ thuật vào trong trường học”, ông Nguyễn Tấn Kiệt cho biết.

Theo ông, đối tượng thụ hưởng trước mắt là học sinh phổ thông và trong giai đoạn tiếp theo có thể mở rộng một số hoạt động cho sinh viên. Mục tiêu đặt ra là mỗi học sinh được tiếp cận ít nhất một chương trình nghệ thuật trong năm học.

Qua thống kê của Sở VHTT cùng Sở GD&ĐT, TP.HCM hiện có khoảng 1.750 trường học. Nếu tính thêm các cơ sở giáo dục ngoài công lập, có khoảng trên 2.000 trường học các cấp.

“Đây là một nhiệm vụ rất lớn đối với các ngành liên quan. Tuy nhiên, với sự tham gia của các đơn vị nghệ thuật công lập và ngoài công lập, chúng tôi tin rằng đề án sẽ được triển khai một cách bài bản và đi vào thực tiễn”, ông Nguyễn Tấn Kiệt nói.

Theo đại diện Sở VHTT, việc đưa nghệ thuật đến với học sinh được xây dựng theo một lộ trình từ thấp đến cao. “Chúng tôi mong muốn các em được tiếp cận nghệ thuật một cách tự nhiên, từ nhận biết, cảm nhận, đến hiểu, trải nghiệm và từng bước tham gia sáng tạo”, ông Nguyễn Tấn Kiệt cho biết.

Hiện đề án đang trong quá trình xây dựng và lấy ý kiến các cơ quan liên quan. Thời gian tới, Sở VHTT sẽ tiếp tục lấy ý kiến chuyên gia để hoàn thiện trước khi triển khai thí điểm trong năm học 2026-2027.

Các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Cải lương Trần Hữu Trang trình diễn trích đoạn vở cải lương “Khúc tráng ca thành Gia Định”

Bên cạnh việc xây dựng Đề án “Nghệ thuật học đường”, TP.HCM cũng đang nghiên cứu các chính sách hỗ trợ hoạt động nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống và sân khấu cải lương.

Ông Nguyễn Tấn Kiệt cho biết trước đây, việc đầu tư cho công tác đào tạo, tăng cường hoạt động biểu diễn và hỗ trợ các đơn vị nghệ thuật công lập, ngoài công lập gặp nhiều khó khăn do vướng quy định. Hiện nay, thành phố đang xây dựng các chính sách mới để tháo gỡ những khó khăn này.

Đối với các tác phẩm về đề tài lịch sử, văn hóa và thành phố, dự kiến sẽ có những cơ chế hỗ trợ riêng. Việc hỗ trợ sẽ căn cứ vào các tiêu chí như nội dung đề tài, lịch biểu diễn ổn định, mức độ đón nhận của công chúng…

Bên cạnh nguồn lực từ ngân sách, thành phố cũng tính đến việc huy động các nguồn lực xã hội hóa để hỗ trợ thêm cho hoạt động nghệ thuật.

Đại diện Sở VHTT TP.HCM kỳ vọng các cơ chế, chính sách mới sẽ tạo thêm điều kiện cho nghệ thuật truyền thống phát triển, đồng thời tiếp thêm động lực cho các sân khấu ngoài công lập và đội ngũ nghệ sĩ đang gắn bó với công cuộc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

Để cải lương hiện diện tự nhiên trong đời sống

Ông Nguyễn Đăng Khoa, Phó Bí thư Thành Đoàn, Chủ tịch Hội Sinh viên Việt Nam TP.HCM cho rằng cần để cải lương hiện diện một cách dung dị trong đời sống người trẻ.

NSƯT Lê Thiện phát biểu

NSND Mỹ Hằng chia sẻ ý kiến

Soạn giả Phạm Văn Đằng

“Không nhất thiết lúc nào cũng phải là sân khấu lung linh ánh đèn hay những vở tuồng buồn. Hãy để cải lương đi vào đời sống sinh viên một cách mộc mạc nhất: vui cũng hát cải lương, buồn cũng hát cải lương, họp nhóm bạn bè cũng có thể nghe cải lương”, ông nói.

Ông Khoa cũng cho rằng các trích đoạn cải lương lịch sử có thể trở thành một phương thức hỗ trợ việc dạy học. Một trích đoạn như Tiếng trống Mê Linh, chẳng hạn, nếu được giải thích đúng bối cảnh và ý nghĩa, có thể mở ra câu chuyện về sự hy sinh cá nhân trước vận mệnh đất nước.

Ông Cao Anh Minh, Tổng Giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM (HTV) nhìn nhận cải lương hiện đang đứng trước một vòng luẩn quẩn: nghệ sĩ cần tác phẩm để biểu diễn; muốn có tác phẩm mới cần tác giả; tác giả muốn sáng tác tốt cần cảm xúc và sự cổ vũ của khán giả; trong khi khán giả lại cần tác phẩm hay và nghệ sĩ hấp dẫn để đến nhà hát.

Tổng Giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM Cao Anh Minh phát biểu

Theo ông, cách tháo gỡ là mỗi người làm nghề phải góp một phần để tạo cơ hội cho công chúng tiếp cận.

HTV trong hơn 20 năm qua vẫn duy trì nhiều chương trình cải lương định kỳ, trong đó có các chương trình sân khấu và “Chuông vàng vọng cổ”. Sự kiên trì này góp phần tạo môi trường để nhiều nghệ sĩ trẻ trưởng thành. “Cải lương chắc chắn không bao giờ mất đi, mà chỉ đang ở trong giai đoạn chuyển đổi trạng thái”, ông Cao Anh Minh khẳng định.

Theo ông, người trẻ có thể chưa quan tâm ở một giai đoạn nhất định bởi họ đang sống trong nhịp sống nhanh và có quá nhiều lựa chọn giải trí. Nhưng khi có thêm trải nghiệm, vốn sống, họ có thể tìm lại những giá trị nghệ thuật truyền thống.

Điều quan trọng là trong thời gian đó, nghệ thuật dân tộc vẫn phải được duy trì, đổi mới và tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp xúc.