Cá sứt - món độc đáo trong ẩm thực vùng cao

Cá sứt có hình dạng độc đáo với chiếc mồm bè ra do bám đá, ăn rêu suối để sinh sống.

Anh Phan Mạnh Trưởng ở thôn Minh Tâm là người gốc bản địa nên hiểu khá sâu về văn hóa ẩm thực của vùng đất Minh Đài. Anh cho biết, trong ẩm thực vùng cao thuộc các xã như Minh Đài, Xuân Đài, Long Cốc..., cá suối luôn chiếm một vị trí đặc biệt, cả về món ăn lẫn đặc tính loài và cách chế biến. Không chỉ chiên, rán, kho, các loại cá suối còn được đồ (dạng xôi) cùng rau rừng, nấu măng chua, nướng than hoa hoặc nấu mẻ... Với những cách chế biến độc đáo của bà con người Dao, người Mường trong khu vực, món cá suối mang đến những trải nghiệm bất ngờ, khiến thực khách nhớ mãi không quên.

Để bắt được cá suối, trong đó có cá sứt, phải lựa nơi nước chảy, có thác và suối. Cùng với kinh nghiệm đánh cá theo mùa thì việc dùng các ngư cụ mà bà con sáng tạo ra như lưới, rọ... là rất quan trọng, được truyền lại từ nhiều đời.

Cá sứt là loài cá nhỏ, con to chỉ cỡ ngón chân cái, hình dạng giống cá trôi, trắm cỏ, đẻ trứng theo mùa, sống dọc theo các suối và thác nhỏ nơi vùng cao.

Anh Nguyễn Việt Anh, người dân xã Thu Cúc cho biết: Cái độc, lạ của cá sứt chính là phần mồm. Do thuần ăn rêu đá nên mồm cá sứt hao hao giống cá anh vũ ở vùng ngã ba sông, bè ra với phần thịt có thể mở rộng để bám vào vách đá ăn rêu và neo giữ cơ thể không bị trôi theo nước... Sống ở hang hốc, chuyên ăn rêu đá chứ không ăn tạp nên cá sứt là loài cá sạch, tuy nhỏ nhưng thịt chắc và thơm ngon, đặc biệt phù hợp với món nấu mẻ chua và nướng kẹp trên than hoa.

Cá sứt được chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn, nhưng theo người dân địa phương, cách chế biến thơm ngon nhất là ướp gia vị và nướng trên than hoa.

Bắt được mẻ cá, người dân sẽ làm sạch, phân loại để nấu món ăn hoặc mang bán. Vì thơm ngon độc đáo nên cá sứt luôn được nhiều người hoặc các nhà hàng lùng mua. Gắp con cá đưa lên ngắm chiếc mồm độc đáo và từ từ chấm vào bát nước chấm thơm lừng là thú vui ẩm thực không chỉ của bà con vùng cao, mà đã chinh phục nhiều thực khách miền xuôi mỗi khi đến trải nghiệm du lịch.

Người dân bản địa cho biết, từ tháng 6 đến khoảng tháng 9 hằng năm là mùa đánh bắt cá sứt. Vì rất được ưa chuộng, lại khó đánh bắt và số lượng không nhiều nên giá bán cá sứt khá cao, hiện nay ở Minh Đài đang có giá khoảng 400.000 đồng/kg. Nếu giao dịch ở ngoài địa bàn thì giá có thể cao hơn.

Tại xã Trung Sơn, cá suối, trong đó có cá sứt cũng là đặc sản vùng cao được nhiều thực khách tìm mua vì độ sạch và thơm ngon độc đáo. Anh Trần Văn Ký ở thôn Dùng cho biết, trong thôn có nhiều hộ vẫn duy trì việc đánh bắt cá suối để vừa cải thiện bữa ăn cho gia đình vừa kiếm thêm thu nhập.

Thông tin về loài cá sứt, anh Ký cho biết: Địa bàn miền núi, cứ có suối, thác là có loại cá này, nhưng số lượng không nhiều và phải đánh bắt theo mùa. Đây là loại cá sạch, ngon và rất thơm khi chế biến, vì thế được ưa chuộng.

Ở những địa bàn có suối, thác nhỏ và hồ đập tự nhiên như Trung Sơn, Minh Đài, Long Cốc..., cá sứt luôn sạch, ngon và có hương vị đặc trưng.

Anh Nguyễn Văn Thơ - chủ một homestay ở thôn Dòng Bông, xã Minh Đài chia sẻ: Bên cạnh việc quảng bá các sản phẩm OCOP của địa phương, anh thường xuyên giới thiệu món cá suối. Trong đó, món cá sứt được đưa vào các mâm cơm khách đặt. Loại cá này có hình dáng và hương vị độc đáo, cách chế biến đặc trưng tạo ra các món ăn hấp dẫn nên thực khách rất hài lòng khi thưởng thức.

Anh Thơ tin rằng, dù khó khăn trong nhân nuôi và duy trì, nhưng nếu có nguồn cung lớn thì món cá suối của vùng Long Cốc, Minh Đài, Trung Sơn..., trong đó có cá sứt sẽ luôn có đầu ra ổn định. Bởi đây thực sự là món ngon Đất Tổ đã chinh phục nhiều du khách mỗi khi tìm về trải nghiệm văn hóa ẩm thực vùng cao.