Bảo tồn di tích gắn với phát huy giá trị di sản

Tháp Chót Mạt là công trình kiến trúc nghệ thuật tôn giáo cổ tiêu biểu thuộc giai đoạn Óc Eo muộn, còn khá nguyên vẹn ở Nam Bộ.

Kho tàng di sản đa dạng, giàu giá trị

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, trong số 224 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên toàn tỉnh hiện có 1 di tích quốc gia đặc biệt, 50 di tích cấp quốc gia và 173 di tích cấp tỉnh.

Hệ thống di tích bao quát nhiều loại hình, từ khảo cổ, di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh đến lịch sử cách mạng, kiến trúc nghệ thuật...phản ánh bề dày lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng trong tiến trình hình thành vùng đất Nam Bộ cũng như lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc.

Trong đó, nhiều di tích khảo cổ có giá trị niên đại và tính tiêu biểu của cả nước, phản ánh tính liên tục về lịch sử - văn hóa vùng đất Nam Bộ như: Gò Ô Chùa, An Sơn, Rạch Núi, đặc biệt là quần thể di tích thuộc văn hóa Óc Eo với Bình Tả, Gò Cổ Lâm. Riêng tháp Chót Mạt và tháp Bình Thạnh, đây là 2 công trình kiến trúc nghệ thuật tôn giáo cổ tiêu biểu thuộc giai đoạn Óc Eo muộn còn lại khá nguyên vẹn ở Nam Bộ.

Nhiều di tích trong thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước phản ánh sinh động thế trận chiến tranh nhân dân và phong trào toàn dân đánh giặc phát triển cao độ. Tiêu biểu như, Địa điểm chiến thắng Junction City (xã Tân Châu) - một sự kiện lịch sử gây tiếng vang thế giới, Trung tâm huấn luyện biệt kích Hiệp Hòa (23/11/1963) - trận đầu tiên bắt được cố vấn Mỹ trên chiến trường miền Nam, góp phần làm nên danh hiệu “Trung dũng kiên cường, toàn dân đánh giặc”.

Trong khi đó, Di tích quốc gia đặc biệt Căn cứ Trung ương cục miền Nam (xã Tân Lập) là biểu tượng của cách mạng miền Nam trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước. Núi Bà Đen (phường Bình Minh) vừa là di tích lịch sử cấp quốc gia, gắn với những chiến tích oanh liệt và hào hùng trong lịch sử kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước vừa là danh lam thắng cảnh với những giá trị về thiên nhiên, tâm linh.

Có dịp tìm hiểu hệ thống di sản của Tây Ninh, anh Nguyễn Thanh Hải, 46 tuổi, ở Hà Nội cho biết, điều gây ấn tượng với anh là sự đa dạng và phong phú của các loại hình di tích. Theo anh Hải, từ những di tích khảo cổ lưu giữ dấu tích của các nền văn hóa lâu đời đến những di tích gắn với các cuộc kháng chiến đều có những giá trị rất riêng.

“Mỗi địa điểm không chỉ là một công trình hay dấu tích còn lại mà còn chứa đựng những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và con người. Nếu được bảo tồn tốt và giới thiệu phù hợp, đây sẽ là nguồn tư liệu trực quan rất quý để du khách hiểu hơn về vùng đất Tây Ninh”, anh Hải chia sẻ.

Không gian kiến trúc Đình Hiệp Ninh mang những dấu ấn văn hóa, lịch sử đặc trưng, cần được gìn giữ và phát huy trong đời sống đương đại.

Chị Trần Mỹ Hạnh, 36 tuổi, ở Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, việc khám phá hệ thống di sản của Tây Ninh mang lại nhiều trải nghiệm thú vị, nhất là khi mỗi di tích lại mở ra lát cắt khác nhau về quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Nam Bộ.

“Từ khảo cổ đến các di tích lịch sử, cách mạng đều có những giá trị rất riêng cho vùng đất Tây Ninh, vì vậy, cần bảo tồn ngay từ hôm nay để giữ gìn không chỉ những dấu tích vật chất mà cả giá trị văn hóa, lịch sử được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi di sản được gìn giữ tốt, người dân có thêm niềm tự hào, còn du khách có thêm lý do để tìm hiểu, trải nghiệm và quay trở lại”, chị Hạnh chia sẻ.

Tập trung nguồn lực bảo tồn, phát huy di sản

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, hiện cấp tỉnh trực tiếp quản lý 16 di tích, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 12 di tích cấp quốc gia và 3 di tích cấp tỉnh. Cấp xã quản lý 208 di tích, gồm 38 di tích cấp quốc gia và 170 di tích cấp tỉnh.

Những năm qua, tỉnh luôn xác định, bảo tồn và phát huy giá trị di tích là nhiệm vụ xuyên suốt. Dù nguồn lực còn khó khăn, địa phương luôn ưu tiên bố trí kinh phí cùng nguồn hỗ trợ từ Trung ương và xã hội hóa để bảo quản, tu bổ, phục hồi các di tích theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa. Nhiều di tích trọng điểm được đầu tư đồng bộ, từng bước trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần chỉnh trang diện mạo địa phương, tạo việc làm và tăng nguồn thu từ dịch vụ. Tuy nhiên, số lượng di tích lớn, quy mô rộng nên nguồn lực đầu tư vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu bảo quản, tu bổ và phục hồi.

Theo ông Nguyễn Tấn Quốc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, nhu cầu bảo quản, tu bổ, phục hồi hệ thống di tích rất lớn trong khi nguồn lực còn hạn chế. Vì vậy, việc xác định thứ tự ưu tiên sẽ dựa trên kết quả khảo sát, đánh giá hiện trạng từng di tích và nhu cầu thực tế của địa phương nhằm bảo đảm đầu tư đúng trọng tâm, phát huy hiệu quả giá trị di sản.

Trước thực tế này, Đề án Bảo quản, tu bổ, phục hồi các di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn tỉnh phân cấp cho cấp xã quản lý, giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2040 được UBND tỉnh Tây Ninh phê duyệt nhằm làm cơ sở bố trí nguồn vốn, phân kỳ đầu tư phù hợp, bảo đảm việc tu bổ đúng quy định của Luật Di sản văn hóa và gắn với phát triển du lịch.

Tổng kinh phí thực hiện Đề án nhằm bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích giai đoạn 2026 - 2030 (64 di tích) là 347,8 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách tỉnh bổ sung mục tiêu cho cấp xã, phường là 300 tỷ đồng; nguồn vốn đối ứng của xã, phường 8,6 tỷ đồng; nguồn vốn xã hội hóa ước khoảng 39,2 tỷ đồng. Giai đoạn sau năm 2030, dự kiến tiếp tục bảo quản, tu bổ, phục hồi 100 di tích với tổng nguồn ngân sách tỉnh hỗ trợ có mục tiêu cho xã, phường khoảng 153 tỷ đồng.

Chùa Thiền Lâm - Gò Kén là một trong những điểm đến văn hóa, tâm linh tiêu biểu của Tây Ninh, góp phần làm phong phú hệ thống di sản và sản phẩm du lịch của địa phương.

Theo ông Phạm Tấn Hòa, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh, tỉnh sẽ bố trí nguồn vốn, phân kỳ đầu tư cho việc tu bổ, phục hồi, xây dựng, tôn tạo các di tích trên địa bàn tỉnh do xã quản lý một cách hợp lý, khoa học, có lộ trình, phù hợp nhu cầu và quy mô nguồn lực được phân bổ. Việc triển khai phải bảo đảm tính khả thi, tuân thủ quy định của Luật Di sản văn hóa và các quy định pháp luật có liên quan, hướng tới mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa gắn với phát triển du lịch địa phương.

Nguyên tắc trong công tác bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích được xác định phải bảo đảm tuân thủ chặt chẽ thiết kế, bản vẽ thi công bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích đã được phê duyệt; bảo đảm thực hiện đúng các quy định về quản lý chất lượng, tiến độ và khối lượng. Đồng thời, ưu tiên các phương pháp truyền thống, bảo tồn tối đa yếu tố gốc của di tích. Song song đó là tăng cường giám sát của cộng đồng, tham vấn ý kiến nhân chứng lịch sử và các chuyên gia trong quá trình thực hiện. Xử lý linh hoạt, hài hòa trong thiết kế trên quan điểm kết hợp giữa bảo tồn và phát triển, trên cơ sở tuân thủ các quy định của Luật Di sản văn hóa và các quy định pháp luật có liên quan. Phân loại di tích theo mức độ ưu tiên, tính cấp thiết và các tiêu chí đặt ra để xây dựng kế hoạch cụ thể cho từng giai đoạn, bảo đảm đầu tư theo lộ trình, đúng tiến độ và sử dụng hiệu quả nguồn vốn được đầu tư, phân bổ.

Với cách tiếp cận này, Tây Ninh từng bước huy động và phân bổ nguồn lực phù hợp, ưu tiên di tích có giá trị nổi bật, qua đó, vừa gìn giữ những dấu tích quý báu của lịch sử, văn hóa, vừa tạo nền tảng để các di sản tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đương đại và đóng góp vào sự phát triển bền vững của địa phương.