Bắc Ninh: Vân Hà giữ "hồn làng", mở lối đi mới

Những lớp văn hóa làm nên Vân Hà
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Vân Hà bước vào một giai đoạn mới với địa giới rộng hơn, quy mô dân cư lớn hơn và những yêu cầu khác trước về công nghiệp, đô thị, hạ tầng, dịch vụ. Nhưng phía dưới tên gọi của một phường mới vẫn là những làng cổ, làng nghề và cộng đồng cư dân đã hình thành qua nhiều thế hệ bên sông Cầu. Chính nền văn hóa làng ấy tạo nên nét riêng của Vân Hà trước khi dáng dấp của một đô thị hiện đại ngày càng hiện rõ.
Thổ Hà là một dấu ấn tiêu biểu. Làng từng nổi tiếng với nghề gốm sành, sau đó chuyển dần sang những sinh kế khác, trong đó bánh đa nem trở thành sản phẩm gắn với tên tuổi địa phương. Tháng 2/2026, Quần thể đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; trước đó, nghề làm bánh đa nem đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Chừng ấy dữ kiện đã đủ cho thấy ở Thổ Hà cùng tồn tại những lớp lịch sử lâu đời và một nghề vẫn tham gia trực tiếp vào đời sống hôm nay.
Vân Hà còn được bồi đắp bởi chùa Bổ Đà, nghề nấu rượu làng Vân, Quan họ, lễ hội vật cầu nước cùng những sinh hoạt gắn với vùng ven sông Cầu. Đặt cạnh nhau, đó không chỉ là một tập hợp di tích và làng nghề, mà là dấu vết của một đời sống từng gắn chặt tín ngưỡng, sản xuất, sinh hoạt cộng đồng và môi trường cư trú.
Điều đáng quan tâm vì thế không nằm ở số lượng di tích hay danh hiệu. Quan trọng hơn là những lớp văn hóa ấy còn gắn với đời sống đến đâu và liệu chúng có tiếp tục giữ được vị trí khi kinh tế, dân cư và hình thái xây dựng quanh chúng đổi khác.

Khi hồn làng vẫn còn trong đời sống
Ở Vân Hà, nhiều giá trị truyền thống vẫn chưa trở thành ký ức chỉ còn được tìm thấy trong hồ sơ di sản. Những phên bánh đa nem vẫn được phơi trong sân nhà, ngoài ngõ Thổ Hà; công việc tráng, phơi, đóng gói bánh diễn ra ngay trong không gian cư trú của người dân. Ở làng Vân, nghề nấu rượu còn gắn với những hộ sản xuất, Quan họ vẫn có người thực hành, lễ hội vật cầu nước vẫn là sinh hoạt có sự tham gia của cộng đồng.
Chính những điều đời thường ấy làm nên sức sống của di sản. Một ngôi đình có thể được tu bổ tốt, một nghề có thể được ghi danh, nhưng văn hóa chỉ thực sự sống khi cộng đồng còn sử dụng, thực hành và tìm thấy ý nghĩa trong đó. Nghề bánh tồn tại bởi vẫn còn thị trường và người làm nghề có thu nhập; lễ hội còn sức sống bởi người dân coi đó là việc của làng mình; Quan họ tiếp tục được trao truyền bởi vẫn có người hát và có môi trường để tiếng hát ấy cất lên.
Giữ gìn Vân Hà vì vậy không thể dừng ở việc bảo vệ từng công trình đã được xếp hạng. Không gian xung quanh di tích, làng nghề còn hoạt động, những nơi cộng đồng gặp gỡ, cấu trúc ngõ xóm, cảnh quan ven sông và chính những cư dân đang sống trong đó đều góp phần tạo nên diện mạo vùng đất. Một ngôi đình dù được bảo tồn nguyên vẹn nhưng bị bao quanh bởi một hình thái xây dựng xa lạ với làng cũ sẽ dần mất đi một phần bối cảnh; một làng nghề chỉ còn biển tên khi người làm nghề đã rời bỏ nghề thì giá trị được giữ lại cũng chỉ còn một nửa.
Dẫu vậy, bảo tồn không đồng nghĩa với việc cố định đời sống. Nhà ở phải tốt hơn, giao thông phải thuận tiện hơn, thế hệ trẻ có quyền lựa chọn công việc khác thay vì tiếp tục nghề của cha ông. Lịch sử Thổ Hà cũng cho thấy cộng đồng từng thay đổi sinh kế để thích ứng. Vấn đề là sự thay đổi ấy diễn ra đến đâu và những gì cần giữ có được nhận diện đủ sớm hay không.
Ở điểm này, văn hóa gặp quy hoạch phát triển. Một tuyến đường mới có thể làm thay đổi giá đất, dịch vụ và hình thái xây dựng; khu công nghiệp tạo việc làm nhưng kéo theo nhu cầu nhà ở, giao thông, thương mại và những áp lực mới lên môi trường sống. Khi tốc độ phát triển tăng lên, sự thay đổi ở từng hộ gia đình, từng con ngõ có thể nhanh chóng làm biến đổi hình hài của cả vùng làng cũ.

Làng nghề Bánh đa Thổ Hà

Lối đi mới, không làm mất làng cũ
Vân Hà đang bước vào một chu kỳ phát triển mà nhiều yếu tố đã không còn nằm trên giấy. Cầu Vân Hà đang được xây dựng qua sông Cầu, tạo thêm một hướng kết nối với khu vực trung tâm đô thị. Khu công nghiệp Tiên Sơn – Ninh Sơn giai đoạn 1 đang triển khai giải phóng mặt bằng. Trong các quy hoạch trước đó, những khu dân cư mới cũng đã được định hướng tại một số khu vực, trong đó có địa bàn tiếp giáp Yên Viên – Thổ Hà. Các dự án có tiến độ và trạng thái pháp lý khác nhau, nhưng cùng cho thấy Vân Hà đang chuyển dần từ cấu trúc chủ yếu dựa trên làng xã, nông nghiệp và nghề truyền thống sang một không gian có thêm công nghiệp, đô thị và dịch vụ.
Quy hoạch phân khu số 04 của Việt Yên cũ cũng phản ánh rõ hai yêu cầu song hành ấy. Bên cạnh định hướng phát triển đô thị, dịch vụ, du lịch và công nghiệp, đồ án đặt ra việc bảo tồn làng cổ Thổ Hà, làng nghề và các di tích. Vấn đề không phải chọn phát triển hay bảo tồn, mà là sắp xếp hai quá trình ấy trong cùng một không gian để phần mới không xóa đi những cấu trúc đã làm nên vùng đất. 
Nguồn lực mới chắc chắn đem lại cơ hội về việc làm, giao thương và dịch vụ. Nhưng đi cùng nó là biến động giá đất, nhu cầu chuyển đổi sử dụng đất, nhà ở, dịch vụ, dân cư cơ học, giao thông và mật độ xây dựng. Với những khu vực vốn hình thành trên nền làng truyền thống, chỉ vài năm phát triển nhanh có thể tạo ra những thay đổi rất khó đảo ngược. Vì thế, quy hoạch mới phải dành chỗ cho làng cũ tồn tại như một bộ phận sống của đô thị, chứ không phải là những “ốc đảo di sản” nằm lọt giữa đường lớn, khu dân cư mới và những công trình hiện đại. 
Điều này đòi hỏi cách bảo tồn rộng hơn việc khoanh ranh giới một di tích. Với Thổ Hà, giá trị không chỉ nằm trong đình, chùa hay từ chỉ mà còn ở mối quan hệ giữa những công trình ấy với ngõ xóm, nhà ở, nơi sản xuất và sinh hoạt cộng đồng. Nếu phần lõi bị thay đổi quá mạnh, các công trình cổ dù còn nguyên vẫn có nguy cơ trở thành những điểm tham quan tách khỏi môi trường từng làm nên ý nghĩa của chúng.

Cầu Vân Hà đang trong quá trình xây dựng

Ở những vùng làng cũ, quy hoạch vì thế cần một cách ứng xử khác với khu phát triển mới. Chỉnh trang hạ tầng phải tính tới cấu trúc ngõ xóm; công trình xây mới cần được kiểm soát phù hợp về mật độ, chiều cao; các hạ tầng lớn phục vụ giao thông, thương mại hay du lịch nên được bố trí để giảm áp lực lên khu lõi. Không phải mọi căn nhà cũ đều cần giữ nguyên, nhưng tỷ lệ không gian và những quan hệ cơ bản làm nên hình hài làng phải còn cơ hội tồn tại.
Tuy nhiên, giữ hình hài vẫn chưa đủ. Một làng cổ được chỉnh trang đẹp nhưng cư dân dần rời đi, người làm nghề ngày càng ít, sinh hoạt văn hóa chủ yếu tồn tại trong những chương trình tổ chức cho khách xem thì về bản chất vẫn có thể trở thành một “ốc đảo di sản”. Giữ cộng đồng và tạo điều kiện để người dân hưởng lợi từ quá trình phát triển vì vậy phải được xem là một phần của bảo tồn. Điều này đặc biệt rõ với làng nghề. Không thể kỳ vọng người dân tiếp tục làm nghề nếu sản phẩm không cạnh tranh được hoặc thu nhập quá thấp. Hỗ trợ nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và kết nối nghề với thương mại, dịch vụ là cách thực tế để nghề tiếp tục sống. Khi người dân sống được từ nghề hoặc từ những giá trị kinh tế hình thành quanh nghề, khả năng truyền lại cho thế hệ sau mới bền hơn.
Du lịch văn hóa – cộng đồng có thể góp một phần vào hướng đi ấy, nhưng không nên trở thành chiếc áo khoác lên toàn bộ đời sống làng. Khách đến Thổ Hà có thể tìm hiểu nghề bánh, mua sản phẩm của hộ dân; làng Vân có rượu, Quan họ, lễ hội; sông Cầu bổ sung một lớp cảnh quan và văn hóa. Điều cần làm là tổ chức tốt hơn những gì vốn đang tồn tại để người dân có thêm thu nhập, thay vì dựng thêm quá nhiều hoạt động chỉ để phục vụ khách. Ranh giới cần giữ là tính chân thực. Người làm bánh trước hết vẫn là người sản xuất, không phải diễn viên trong một “làng nghề mẫu”; Quan họ cũng không thể chỉ còn là tiết mục bật lên theo lịch đoàn khách. Nếu những sinh hoạt vốn có bị sân khấu hóa quá mức, chính phần đặc sắc mà du lịch muốn khai thác sẽ mất đi.
Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Đại Lượng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Vân Hà, cho rằng cùng với việc khai thác cơ hội từ hạ tầng, công nghiệp và đô thị, địa phương cần quan tâm giữ gìn các làng nghề, di tích và những giá trị văn hóa đặc trưng trong quá trình phát triển. Theo ông, hướng đi lâu dài phải vừa tạo thêm sinh kế, nâng cao đời sống người dân, vừa giữ được những nét riêng để văn hóa tiếp tục trở thành một nguồn lực của Vân Hà trong tương lai.
Để định hướng ấy đi vào thực tế, bảo tồn phải hiện diện ngay trong quy hoạch, trước khi áp lực phát triển trở nên quá lớn. Việc xác định đâu là vùng có thể phát triển với mật độ cao, đâu là khu vực cần kiểm soát chặt hơn; tuyến giao thông nào cần mở rộng, tuyến nào không nên xuyên qua lõi làng; hệ thống nước thải, rác thải và không gian công cộng được tổ chức ra sao… đều ảnh hưởng trực tiếp tới diện mạo Vân Hà sau này. Nhiều quyết định tưởng thuần túy về hạ tầng thực chất cũng là những quyết định về văn hóa.

Vân Hà đang có một lợi thế về thời điểm: cấu trúc những làng cũ vẫn còn nhận diện khá rõ, trong khi chu kỳ đầu tư và đô thị hóa mới bắt đầu tăng tốc. Nếu lúc này xác định được những vùng cần giữ cấu trúc, những nghề cần hỗ trợ để tiếp tục sống và những khu vực có thể dành cho phát triển mạnh hơn, đô thị hóa chưa chắc phải đồng nghĩa với việc xóa dần dấu vết của làng. Một đô thị có nét riêng không được tạo ra bằng cách dựng thêm vài biểu tượng văn hóa sau khi những lớp cũ đã biến mất. Giá trị nằm ở khả năng để nhiều lớp thời gian cùng hiện diện: khu công nghiệp, khu dân cư mới và hạ tầng hiện đại có thể phát triển, trong khi những vùng lõi vẫn còn người sinh sống, làm nghề, đi lễ, hát Quan họ và duy trì những sinh hoạt đã gắn với vùng đất qua nhiều thế hệ.

Phối cảnh tổng thể minh họa Khu công nghiệp Tiên Sơn

Vân Hà chắc chắn sẽ thay đổi, nhưng mức độ của từng thay đổi không giống nhau: Có công trình đang được xây dựng, có dự án đang triển khai, có những không gian mới hiện vẫn nằm trong quy hoạch. Chính khoảng thời gian chuyển tiếp này là cơ hội để địa phương quyết định phần nào có thể thay đổi mạnh và phần nào cần được gìn giữ cẩn trọng hơn. Điều cần giữ không phải một Vân Hà bất biến. Điều đáng giá hơn là sau khi đường sá, việc làm, nhà cửa và nhịp sống đã khác đi, người ta vẫn có thể nhận ra nơi này qua những ngôi làng, nghề nghiệp, tiếng hát, lễ hội và cộng đồng đã làm nên Vân Hà.