Ăn ít nhưng vẫn tăng cân, nguyên nhân do đâu?

Thực tế nhiều người chia sẻ rằng họ gần như không thay đổi khẩu phần ăn, thậm chí ăn ít hơn trước nhưng vẫn tăng cân. Điều này dễ gây bối rối, lo lắng, thậm chí dẫn tới những biện pháp ăn kiêng cực đoan.

Thực tế, tăng cân là một quá trình chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như năng lượng nạp vào – tiêu hao, mức độ hoạt động thể lực, giấc ngủ, căng thẳng, thuốc đang sử dụng, thay đổi nội tiết theo tuổi… Trong số đó, rối loạn tuyến giáp – đặc biệt là suy giáp – thường được nhắc đến như một "thủ phạm tiềm ẩn".

Tuy nhiên, các chuyên gia nội tiết nhấn mạnh rằng tăng cân do suy giáp thường ở mức độ nhẹ đến trung bình và không phải là nguyên nhân duy nhất. Việc đánh giá toàn diện là cần thiết trước khi quy kết hoàn toàn cho tuyến giáp.

1. Vai trò của tuyến giáp trong điều hòa chuyển hóa

Tuyến giáp là một tuyến nội tiết nhỏ hình cánh bướm nằm phía trước cổ. Dù kích thước khiêm tốn, tuyến này sản xuất hai hormone quan trọng là T3 (triiodothyronine) và T4 (thyroxine), có vai trò điều hòa tốc độ chuyển hóa cơ bản của cơ thể.

Các hormone tuyến giáp ảnh hưởng đến:

Tốc độ đốt cháy năng lượng (chuyển hóa cơ bản).
Nhịp tim.
Thân nhiệt.
Hoạt động của hệ tiêu hóa.
Chức năng thần kinh – tâm thần.
Chu kỳ kinh nguyệt ở phụ nữ...

Khi nồng độ hormone tuyến giáp giảm (suy giáp), quá trình chuyển hóa chậm lại. Cơ thể tiêu hao ít năng lượng hơn cho cùng một mức hoạt động, từ đó có thể dẫn tới tăng cân nếu lượng năng lượng nạp vào không thay đổi.

Tăng cân là một quá trình chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong số đó, rối loạn tuyến giáp – đặc biệt là suy giáp – thường được nhắc đến như một "thủ phạm tiềm ẩn".

2. Suy giáp – nguyên nhân nội tiết thường gặp của tăng cân

Suy giáp là tình trạng tuyến giáp sản xuất không đủ hormone so với nhu cầu của cơ thể. Nguyên nhân phổ biến nhất là viêm tuyến giáp Hashimoto – một bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch tấn công và phá hủy dần mô tuyến giáp. Bệnh tiến triển âm thầm, có thể kéo dài nhiều năm trước khi biểu hiện rõ.

Tăng cân do suy giáp có đặc điểm gì?

Nhiều người lầm tưởng suy giáp gây tăng cân nhiều và nhanh chóng, tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy:

Mức tăng cân thường dao động khoảng 2–5 kg.
Phần lớn sự gia tăng này liên quan đến tích nước và muối trong cơ thể (phù niêm), không phải hoàn toàn do tăng mỡ.
Sau khi điều trị và cân bằng hormone, cân nặng có thể giảm một phần, chủ yếu do giảm tình trạng giữ nước.

Vì vậy, nếu tăng cân nhiều, nhanh và kéo dài, cần tìm thêm các nguyên nhân khác thay vì chỉ quy cho tuyến giáp.

3. Dấu hiệu nhận biết suy giáp

Bên cạnh tăng cân, suy giáp thường đi kèm nhiều triệu chứng đặc trưng do chuyển hóa chậm lại:

Mệt mỏi kéo dài, giảm năng lượng.
Không chịu được lạnh.
Da khô, tóc khô và dễ rụng.
Táo bón.
Phù nhẹ vùng mặt, mí mắt.
Nhịp tim chậm.
Giảm tập trung, trí nhớ kém.
Trầm cảm hoặc khí sắc giảm.
Ở phụ nữ: rối loạn kinh nguyệt, rong kinh hoặc kinh thưa...

Các triệu chứng này thường diễn tiến từ từ, dễ bị nhầm lẫn với căng thẳng, thiếu ngủ hoặc lão hóa tự nhiên. Vì vậy, xét nghiệm là bước quan trọng để xác định chẩn đoán.

Chẩn đoán suy giáp dựa trên xét nghiệm máu, chủ yếu gồm:

TSH (thyroid-stimulating hormone).
FT4 (thyroxine tự do).

TSH tăng cao kèm FT4 giảm là đặc trưng của suy giáp nguyên phát. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm kháng thể kháng tuyến giáp để xác định nguyên nhân tự miễn.

Điều trị chuẩn hiện nay là dùng levothyroxine – một dạng tổng hợp của hormone T4 – nhằm thay thế hormone thiếu hụt. Liều dùng được cá thể hóa theo tuổi, cân nặng, tình trạng tim mạch và mức độ suy giáp.

Người bệnh cần: Uống thuốc đều đặn mỗi ngày, thường vào buổi sáng khi đói; tái khám định kỳ để điều chỉnh liều dựa trên kết quả TSH; không tự ý ngừng hoặc thay đổi liều...

Khi nồng độ hormone được kiểm soát ổn định, nhiều triệu chứng cải thiện rõ rệt, bao gồm mệt mỏi và tình trạng giữ nước. Tuy nhiên, việc giảm cân nếu có thường ở mức vừa phải và cần kết hợp lối sống lành mạnh.

4. Các yếu tố khác gây tăng cân

Trong thực tế, đa số trường hợp "ăn ít nhưng vẫn tăng cân" liên quan đến các yếu tố khác, bao gồm:

1. Giảm khối cơ theo tuổi: Từ sau tuổi 30–40, khối cơ có xu hướng giảm dần nếu không duy trì vận động. Cơ bắp tiêu hao năng lượng nhiều hơn mỡ, nên khi khối cơ giảm, mức chuyển hóa cơ bản cũng giảm theo.

2. Căng thẳng và rối loạn giấc ngủ: Stress kéo dài làm tăng hormone cortisol, có thể thúc đẩy tích mỡ, đặc biệt là vùng bụng. Thiếu ngủ cũng làm rối loạn các hormone điều hòa cảm giác đói – no, khiến cơ thể dễ tích trữ năng lượng hơn.

3. Thuốc đang sử dụng: Một số thuốc có thể gây tăng cân như thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị rối loạn tâm thần, corticosteroid, một số thuốc tránh thai nội tiết… Vì vậy, cần trao đổi với bác sĩ nếu nghi ngờ thuốc ảnh hưởng đến cân nặng.

4. Đánh giá sai lượng thức ăn và mức vận động: Nhiều người cho rằng mình "ăn ít" nhưng thực tế vẫn tiêu thụ nhiều năng lượng từ đồ uống ngọt, thực phẩm chế biến sẵn hoặc khẩu phần lớn hơn ước tính. Đồng thời, lối sống ít vận động khiến tổng năng lượng tiêu hao thấp hơn nhiều so với suy nghĩ.

5. Hướng tiếp cận toàn diện khi tăng cân không rõ nguyên nhân

Khi cân nặng tăng bất thường, người dân không nên tự suy đoán hoặc áp dụng các chế độ ăn kiêng cực đoan, thay vào đó nên:Khám chuyên khoa để được đánh giá tổng thể (nội tiết, chuyển hóa).
Thực hiện xét nghiệm tuyến giáp khi có chỉ định.
Rà soát lại chế độ ăn và mức độ vận động.
Cải thiện giấc ngủ, quản lý căng thẳng.
Tăng cường vận động, đặc biệt là tập sức mạnh để duy trì khối cơ.

Các hướng dẫn về phòng chống bệnh không lây nhiễm và kiểm soát cân nặng đều nhấn mạnh vai trò của lối sống bền vững, đó là: Ăn đa dạng, cân đối; hạn chế đường tự do và chất béo bão hòa; duy trì ít nhất 150–300 phút hoạt động thể lực mức trung bình mỗi tuần đối với người trưởng thành.

Tăng cân không rõ nguyên nhân là trải nghiệm có thật và dễ gây lo lắng. Trong một số trường hợp, tuyến giáp là yếu tố góp phần của tình trạng này. Tuy nhiên, phần lớn mức tăng cân do suy giáp là vừa phải và có thể cải thiện khi điều trị đúng.

Điều quan trọng là hiểu rằng cơ thể không "trục trặc" một cách vô cớ. Những thay đổi về cân nặng thường phản ánh sự điều chỉnh của hệ nội tiết, chuyển hóa và lối sống theo thời gian. Với tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học và sự tư vấn của nhân viên y tế, người dân có thể xác định đúng nguyên nhân và lựa chọn giải pháp phù hợp, an toàn và lâu dài.

Mời độc giả xem thêm:

DS. Hương Giang